Βιογράφοι του εαυτού τους

Τους συναντώ χρόνια τώρα. Άλλοτε στα πράσινα, άλλοτε στα κόκκινα, άλλοτε στα μπλε. Αλλάζουν χρώματα όπως αλλάζουν κοστούμια. Ανάλογα με την εποχή, ανάλογα με τον άνεμο. Κι όταν τα κοστούμια παλιώνουν, αλλάζουν και τις αναμνήσεις τους. Εκείνο που μένει πάντα ίδιο είναι η αγωνία να διασώσουν τον μύθο τους.

Δεν ζουν πια μέσα στη ζωή τους. Ζουν μέσα στη βιογραφία τους.
Τους ακούς να μιλούν και νομίζεις πως υπήρξαν πάντα στην πρώτη γραμμή των γεγονότων. Πάντα γενναίοι, πάντα διορατικοί, πάντα στη σωστή πλευρά της ιστορίας. Λες και η ζωή τους υπήρξε μια αδιάκοπη ακολουθία δικαιώσεων.

Ο χρόνος όμως έχει ένα κακό συνήθειο. Δεν ξεχνά. Μπορεί να θολώνει τις λεπτομέρειες, αλλά κρατάει τον πυρήνα. Και ο πυρήνας είναι συχνά πολύ πιο ταπεινός από τον μύθο που κατασκευάζεται αργότερα.

Κοιτάζω αυτούς τους ανθρώπους και αναρωτιέμαι αν πράγματι ξεπούλησαν τον εαυτό τους, όπως συνηθίζουμε να λέμε.
Η λέξη προϋποθέτει πως κάποτε υπήρξε κάτι πολύτιμο προς πώληση.

Μα τι γίνεται όταν οι ιδέες ήταν εξαρχής αξεσουάρ; Όταν οι βεβαιότητες φοριούνταν όπως φοριούνται τα σακάκια, ανάλογα με την περίσταση; Τι ακριβώς πρόδωσε τότε κανείς;
Ίσως γι’ αυτό με δυσκολεύει η κατηγορία. Δεν είμαι βέβαιος ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι ξεπούλησαν κάτι. Πολλές φορές μου δίνουν την εντύπωση πως απλώς συνέχισαν να είναι αυτό που ήταν ανέκαθεν.

Δεν πρόδωσαν τα πιστεύω τους. Δεν εγκατέλειψαν κάποιο μεγάλο όραμα. Απλώς ακολούθησαν τον δρόμο που είχαν χαράξει από την αρχή, έναν δρόμο στρωμένο με μικρούς συμβιβασμούς, προσεκτικές σιωπές και βολικές μετακινήσεις.

Ο χρόνος δεν τους άλλαξε. Τους αποκάλυψε.
Και το παρελθόν παραμένει εκεί. Όχι σαν δικαστής, αλλά σαν ουλή. Από εκείνες που δεν παύουν ποτέ να υπάρχουν, ακόμη κι όταν παύουν να φαίνονται. Κι έτσι τους βλέπεις να επιστρέφουν ξανά και ξανά στις ίδιες ιστορίες, να προσθέτουν νέα παράσημα σε παλιές αφηγήσεις, ελπίζοντας πως κάποτε ο μύθος θα νικήσει την αλήθεια.

Μόνο που η αλήθεια έχει μεγαλύτερη αντοχή από τον μύθο. Περιμένει υπομονετικά. Και στο τέλος μένει πάντα μόνη της στο δωμάτιο.

Με το "Σου"

 Τις αποστρέφομαι τις γενικεύσεις. Κυρίως όταν αφορούν τις γυναίκες. Κι όμως, υπάρχουν νύχτες που σε παρασύρουν να τις διαπράξεις.

Νύχτες ασέληνες, από εκείνες που οι σκιές μοιάζουν πιο αληθινές από τα πρόσωπα. Τότε είναι εύκολο να πιστέψεις πως οι γυναίκες έρχονται για να σου πάρουν κάτι. Λίγη ελευθερία, λίγο χρόνο, λίγη από τη ζωή σου. Σε τυλίγουν αθόρυβα, μέχρι να ξεχάσεις πού τελειώνεις εσύ και πού αρχίζει η δική τους παρουσία.

Το πρωί όμως έρχεται πάντα η διάψευση.
Έρχεται ένας στίχος του Ρίτσου, μια ανάμνηση που αρνείται να υπηρετήσει τον θυμό, και τότε καταλαβαίνεις πως οι γενικεύσεις είναι η γλώσσα της πληγής. Όχι της αλήθειας.

Η αλήθεια μιλάει στον ενικό.
Σου θυμίζει πρόσωπα. Όχι γυναίκες. Έναν έρωτα. Όχι τους έρωτες. Μια συγκεκριμένη στιγμή που ακόμη επιμένει να επιστρέφει, ενώ όλα τα υπόλοιπα έχουν φύγει.

Και κάπου εκεί εμφανίζεται το «σου». Η πιο τρυφερή και ταυτόχρονα η πιο απαιτητική λέξη της γλώσσας.
Από τη στιγμή που ένας άνθρωπος γίνεται «σου», γεννιέται κι ένας φόβος. Όχι ο φόβος της απώλειας. Ο φόβος πως τίποτα όμορφο δεν κρατά για πάντα. Κι έτσι αρχίζεις να μετράς. Μέρες, καλοκαίρια, αποστάσεις, σιωπές.

Χρόνια ολόκληρα νόμιζα πως αυτό που πονά είναι η φυγή. Δεν είναι. Αυτό που πονά είναι η επιθυμία να σταματήσει ο χρόνος τη δουλειά του. Κι όμως, όσα αξίζουν δεν χάνονται.
Παραμένουν μέσα μας με άλλον τρόπο. Σαν αλάτι στο δέρμα μετά τη θάλασσα. Σαν μια μελωδία που επιστρέφει από το πουθενά. Σαν εκείνο το τελευταίο φως που επιμένει στον ορίζοντα ενώ ο ήλιος έχει ήδη χαθεί.

Γι' αυτό δεν με τρομάζουν πια όσα έφυγαν.
Με τρομάζει μόνο να περάσουν από τη ζωή μου χωρίς να αφήσουν ίχνος.
Η ελευθερία αρχίζει τη στιγμή που το «σου» παύει να σημαίνει κατοχή και γίνεται ευγνωμοσύνη.
Για όσους πέρασαν. Για όσους έμειναν. Για όσους εξακολουθούν να κατοικούν μέσα μας χωρίς να μας ανήκουν.

Όπως οι μεγάλες θάλασσες. Οι μεγάλοι έρωτες.
Και οι μεγάλες αλήθειες.

Η φωτογραφία είναι από την ταινία του Πολάνσκι " Τα μαύρα φεγγάρια του Έρωτα"

Εκείνο το απόγευμα που δεν ξαναγίνεται

Ο χρόνος έχει μια αμείλικτη ακρίβεια. Δεν επιστρέφει ποτέ για να διορθώσει. Επιστρέφει μόνο για να αποκαλύψει.

Υπάρχουν καλοκαίρια που δεν ανήκουν στο παρόν, αλλά επιμένουν να ζουν μέσα μας σαν σταματημένα απογεύματα. Μια παραλία, ένας Αύγουστος, μια σιωπηλή πρόσκληση που δεν βρήκε τότε την απάντησή της. Τίποτα μεγάλο. Και όμως, εκεί κρύφτηκε μια ολόκληρη ζωή.

Τα χρόνια προχώρησαν με την ψευδαίσθηση της συνέχειας. Η ζωή άνοιξε κύκλους και, με μια παράξενη επιμονή, ξανάφερε μπροστά το σχεδόν ίδιο σκηνικό. Τα ίδια πρόσωπα, οι ίδιες διαδρομές, ο ίδιος μήνας, το ίδιο φως. Μόνο που τίποτα δεν ήταν πια το ίδιο.

Γιατί ο χρόνος δεν επαναλαμβάνει. Αναπαριστά.
Και κάθε αναπαράσταση φέρει μέσα της το κενό όσων χάθηκαν.

Πενθώ τη στιγμή που έχασα, σε εκείνον τον χρόνο, σε εκείνον τον τόπο, με εκείνα τα νιάτα. Στην ίδια παραλία, με την ίδια γυναίκα, τον ίδιο μήνα και το ίδιο απόγευμα, χρόνια αργότερα, η ζωή επανέφερε το ίδιο σχεδόν σκηνικό. Ήταν όμως μια άλλη στιγμή. Ανίκανη να καλύψει την απώλεια. Η ιστορία επαναλήφθηκε, αυτή τη φορά σαν φάρσα.

Εκεί αποκαλύπτεται το αμετάκλητο. Δεν χάνουμε τους ανθρώπους. Χάνουμε τις στιγμές που τους άνηκαν όταν όλα ήταν ακόμη ανοιχτά. Χάνουμε το φως που δεν επιστρέφει με τις ίδιες γωνίες, την αθωότητα που δεν ξαναφοριέται, τη βεβαιότητα πως ο κόσμος χωράει σε μια παραλία.

Η ζωή δεν θεραπεύει. Αναδιατάσσει.
Και στο τέλος αφήνει μέσα μας ένα μόνο σταθερό σημείο: εκείνο το απόγευμα που δεν ξαναγίνεται ποτέ, αλλά εξακολουθεί να μας ορίζει.

Επικίνδυνος αριθμός

Το άκουσα σε μια ραδιοφωνική εκπομπή. «Ο πιο επικίνδυνος αριθμός είναι το δύο».

Ακολούθησε μια μικρή παύση και μετά ήρθε η εξήγηση.
«Το τέλειο άλλοθι της εποχής είναι το "δεν έχω ιδέα". "Δεν ξέρω τι μου λες". "Πώς το ερμήνευσες έτσι;". Μια βόλτα στο πουθενά κάναμε, εσύ γιατί ζωγράφισες δεσμούς;»

Ίσως γιατί μέσα σε λίγες λέξεις περιέγραφε μια ολόκληρη εποχή. Μια εποχή που διψά για συντροφιά αλλά τρομάζει στη θέα της ευθύνης. Που επιθυμεί την εγγύτητα, αρκεί να μη ζητά συνέχεια. Που θέλει το συναίσθημα ελαφρύ, χωρίς βάρος, χωρίς συνέπειες, χωρίς αύριο.

Το ένα είναι ασφαλές. Δεν απολογείται. Δεν εξηγεί. Δεν χρωστά χρόνο σε κανέναν.
Το δύο όμως είναι μια δύσκολη υπόθεση.
Το δύο ζητά χώρο μέσα στη ζωή σου. Ζητά να μοιραστείς χρόνο, συνήθειες, σιωπές. Ζητά να παραδεχθείς ότι κάποιος άλλος απέκτησε θέση στις σκέψεις σου.
Και αυτό φαίνεται πως γίνεται όλο και πιο τρομακτικό.

Πέρασαν εξήντα και πλέον χρόνια από τότε που πέθανε ο Αϊνστάιν, άκουσα να λέει η φωνή του ραδιοφώνου, κι όμως το άτομο εξακολουθεί να διασπάται.
Χαμογέλασα.
Όχι για τη φυσική. Για τους ανθρώπους.
Για τις σχέσεις που διαλύονται πριν προλάβουν να αποκτήσουν όνομα. Για τις αποστάσεις που βαφτίζονται ελευθερία. Για τις συναντήσεις που ζητούν όλα τα προνόμια της οικειότητας, αλλά καμία από τις ευθύνες της.

Κι όμως, η ζωή δεν προχωρά με τη λογική. Αν προχωρούσε, κανείς δεν θα ερωτευόταν, κανείς δεν θα εμπιστευόταν, κανείς δεν θα άφηνε μια ηλιόλουστη μέρα του Ιούνη να του ανατρέψει τα σχέδια.

Προχωρά με εκείνη την παράξενη απειρία που επιμένουμε να κουβαλάμε, ακόμη κι όταν τα χρόνια μάς διδάσκουν το αντίθετο. Με την ελπίδα ότι αυτή τη φορά η διαδρομή δεν θα είναι μια βόλτα στο πουθενά.
Κι έτσι συνεχίζουμε.
Να συναντιόμαστε.
Να παρεξηγούμαστε.
Να φεύγουμε.
Να επιστρέφουμε.
Να ορκιζόμαστε πως δεν θα ξανακάνουμε το ίδιο λάθος και ύστερα να το επαναλαμβάνουμε με αξιοθαύμαστη συνέπεια.

Γιατί βαθιά μέσα μας γνωρίζουμε κάτι που η λογική αδυνατεί να εξηγήσει.
Πως η ζωή μπορεί να αντέξει το ένα.
Αλλά μόνο στο δύο αποκτά ιστορία.

Το ποτάμι των τραγουδιών

Όταν ξεκίνησα αντίκρισα ένα ποτάμι.

Δεν ήταν από νερό. Ήταν από τραγούδια. Κυλούσε ανάμεσα στα χρόνια, περνούσε από αυλές και καφενεία, από γιορτές και πένθη, από έρωτες που άνθισαν και από άλλους που έμειναν μισοί. Και καθώς προχωρούσε, μάζευε τις ζωές μας.

Σ' αυτόν τον τόπο μπορεί να έλειψαν πολλά. Υπήρξαν εποχές που έλειψε το ψωμί, εποχές που στένεψε η ελευθερία. Το τραγούδι όμως πάντα έβρισκε τρόπο να επιβιώνει. Σαν νερό που βρίσκει χαραμάδα στον βράχο. Δεν ήταν ποτέ μόνο διασκέδαση. Ήταν παρηγοριά, εξομολόγηση, μνήμη. Ήταν ένας τρόπος να αντέχουμε.

Το τραγούδι ξεκινά ως μια μελωδία στο μυαλό ενός συνθέτη, ως λίγες λέξεις στο χαρτί ενός στιχουργού. Ύστερα φεύγει. Γίνεται άρωμα, γίνεται πρόσωπο, γίνεται μια νύχτα που δεν ξεχάστηκε ποτέ. Γίνεται μια αναχώρηση στο λιμάνι, μια επιστροφή τα ξημερώματα, ένα βλέμμα που κράτησε περισσότερο από όσο άντεχε ο χρόνος.

Κάπου εκεί παύει να ανήκει στους δημιουργούς του. Ο «αλήτης» δεν είναι πια ο αλήτης που φαντάστηκε ο στιχουργός. Ο «ξενύχτης» δεν είναι εκείνος που είχε στο μυαλό του ο συνθέτης. Καθένας βρίσκει μέσα στους ίδιους στίχους τη δική του ζωή. Και χιλιάδες διαφορετικές ζωές συναντιούνται στην ίδια μελωδία.

Γι' αυτό τα μεγάλα τραγούδια δεν γερνούν. Δεν περιγράφουν γεγονότα. Περιγράφουν ανθρώπους. Τη λαχτάρα, την απώλεια, την προσμονή, τη μοναξιά, τον έρωτα. Όσα αλλάζουν πρόσωπα αλλά δεν αλλάζουν ποτέ ουσία.

Γι' αυτό μπορούμε να χορεύουμε ακόμη και τη μελαγχολία. Να δίνουμε ρυθμό στον καημό και βήμα στη σιωπή. Να μετατρέπουμε μια προσωπική πληγή σε κοινό τραγούδι.

Και όταν, χρόνια αργότερα, ακουστεί μια παλιά μελωδία, δεν ακούμε μόνο το τραγούδι. Ακούμε τον εαυτό μας. Εκείνον που ήμασταν τότε και που, χωρίς να το γνωρίζουμε, ταξίδεψε μέσα στο ποτάμι των τραγουδιών.

Τα παραμύθια ήξεραν

Υπήρξε μια εποχή που πιστεύαμε πως τα παραμύθια ήταν για τα παιδιά. Για να κοιμούνται ήσυχα, για να μη φοβούνται το σκοτάδι.

Κι όμως, δεν γράφτηκαν ποτέ για τα παιδιά, γράφτηκαν για τους μεγάλους που φοβούνταν να κοιτάξουν κατάματα τη ζωή.

Γιατί όλα ήταν εκεί από την αρχή: ο λύκος που αλλάζει πρόσωπα, το δάσος όπου χάνεσαι, οι δρόμοι που χωρίζουν, οι μάγισσες που κρατούν υποσχέσεις.

Μεγαλώνοντας αναγνωρίζεις τα σύμβολα. Γύρω από ένα τραπέζι, ένας φίλος θυμάται μια ιστορία: ένα καλοκαίρι, έναν έρωτα, ένα ασήμαντο αστείο.

Η μνήμη ανοίγει σαν παλιό συρτάρι, όχι για να σε γυρίσει πίσω, αλλά για να δείξει πόσο μακριά έφτασες.

Γελάμε ακόμη με τα παλιά. Με εκείνες τις μέρες που πιστεύαμε ότι η ζωή δεν τελειώνει ποτέ, με ανθρώπους που κάποτε ήταν ολόκληρος ο κόσμος μας και σήμερα κατοικούν μόνο σε μια φωτογραφία ή σε μια διήγηση.

Μαζί τους επιστρέφουν βλέμματα που νομίζαμε πως ξεχάσαμε. Τα παραμύθια τα γνώριζαν αυτά ως νεράιδες ή μάγισσες, εμείς τα συναντήσαμε ως γυναίκες.

Κανένα παραμύθι δεν σε προετοιμάζει για ένα βλέμμα που σε αλλάζει ή μια απουσία που μένει.

Γι’ αυτό θυμόμαστε ένα άγγιγμα περισσότερο από μια εποχή, ένα κόκκινο φόρεμα πιο ζωντανά από το πρόσωπο.

Η γνώση έρχεται αργά. Οι παρέες μικραίνουν, τα σπίτια αδειάζουν και οι άνθρωποι φεύγουν.

Αργήσαμε να το μάθουμε, αλλά η ζωή δεν μοιάζει με παραμύθι. Τα παραμύθια μοιάζουν με τη ζωή.

Γι' αυτό επιβίωσαν. Δεν μιλούσαν για βασιλιάδες, για δράκους, για μάγισσες αλλά για απώλεια, φόβο, επιθυμία και ελπίδα. Μιλούσαν για εμάς.

Δεν μεγαλώνουμε όταν παύουμε να πιστεύουμε στα παραμύθια. Μεγαλώνουμε όταν καταλαβαίνουμε ότι ήξεραν πριν από εμάς.

Ήξεραν για τις απώλειες που θα έρθουν, για τις πληγές που θα κλείσουν χωρίς να σβήσουν.

Ήξεραν ακόμη και για τον έρωτα που εμφανίζεται μεταμφιεσμένος σε θαύμα: ένα βλέμμα που επιμένει, ένα άγγιγμα που αρνείται να ξεχαστεί. Μια γυναίκα που περνά και αφήνει πίσω της, περισσότερο μέλλον απ’ όσο παρελθόν.

Τα παραμύθια ήξεραν. Εμείς χρειαζόμασταν μια ολόκληρη ζωή για να καταλάβουμε ότι μιλούσαν για εμάς.

Μια γρατζουνιά .

Μια γρατζουνιά

Υπάρχουν στιγμές που η ζωή μοιάζει να στέκεται σε μια διασταύρωση. Εκεί όπου συναντιούνται όσα ζήσαμε, με όσα δεν τολμήσαμε, όσα κερδίσαμε, με όσα αφήσαμε να φύγουν.

Με τα χρόνια καταλαβαίνεις πως τα όνειρα δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ένας τρόπος να αντιστέκεσαι στη φθορά. Όχι γιατί όλα μπορούν να συμβούν, αλλά γιατί χωρίς αυτά τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει. Όταν σταματάς να ονειρεύεσαι, αρχίζεις να επαναλαμβάνεσαι. Και η επανάληψη είναι ένας αργός τρόπος να παραιτείσαι.

Δεν με φοβίζει ο άγνωστος δρόμος. Με φοβίζει εκείνος που ξέρω καλά και παρ’ όλα αυτά επιλέγω να ακολουθώ από συνήθεια. Οι άνθρωποι μεγαλώνουμε συσσωρεύοντας βεβαιότητες, ενώ η ζωή επιμένει να μας θέτει ερωτήσεις. Κάποτε πιστεύαμε ότι η ωριμότητα θα έφερνε απαντήσεις. Έφερε μόνο καλύτερα διατυπωμένα διλήμματα.

«Κι εμείς, του ’60, οι εκδρομείς, μάθαμε να κάνουμε δεύτερες σκέψεις. Ίσως γιατί γνωρίζουμε πως οι πιο σημαντικές αποφάσεις δεν παίρνονται με βεβαιότητες αλλά με θάρρος.

Και όταν μεγαλώνεις, ξεκαθαρίζει μόνο του τι είναι εκείνο που σε κρατά ζωντανό. Λίγη ελευθερία να περπατάς ξυπόλυτος. Λίγη κατανόηση των λεπτομερειών. Η εμπιστοσύνη μιας αγκαλιάς. Η αλήθεια ενός στόματος. Η τρυφερότητα μιας αφής. Μικρά πράγματα θα πει κάποιος. Κι όμως, πάνω τους στηρίζονται ολόκληρες ζωές.

Παρά τις διαψεύσεις, παρά τις απώλειες, εξακολουθώ να πιστεύω πως τίποτα δεν χάνεται οριστικά. Όσα αγαπήσαμε, όσα ονειρευτήκαμε, όσα δεν κατορθώσαμε, παραμένουν μέσα μας σαν θαμμένοι θησαυροί. Περιμένουν.

Ίσως γι’ αυτό τίποτα δεν αλλάζει χωρίς εμπιστοσύνη. Ούτε τα ποτάμια, ούτε οι άνθρωποι. Γιατί κάποτε χρειάζεται να αφήσεις στην άκρη όσα σε προστατεύουν και να προχωρήσεις όπως είσαι, με τις αλήθειές σου, με τις αδυναμίες σου, με εκείνες τις μικρές γρατζουνιές που τσούζουν γλυκά και σου θυμίζουν ότι παραμένεις ζωντανός.

Το ερώτημα δεν είναι αν ο κόσμος μπορεί να αλλάξει.
Το ερώτημα είναι αν εμείς μπορούμε ακόμη να ονειρευτούμε.
Γιατί οι μεγάλες αλλαγές δεν αρχίζουν από τις βεβαιότητες. Αρχίζουν από μια ανάγκη που δεν χωρά πια μέσα μας.

Όπως το ποτάμι.
Που όσο κυλά παραμένει ζωντανό.
Και όταν του στερήσουν τον δρόμο, δεν παραιτείται.
Οι όχθες του γεμίζουν γλυκές γρατζουνιές. Κι ύστερα γίνεται πλημμύρα.