Η τυραννία της ομορφιάς

Πριν από αρκετά χρόνια είχα γράψει ένα κείμενο για την ομορφιά. Νόμιζα πως το είχα κλείσει μέσα μου. Δεν είχε συμβεί. Υπάρχουν ερωτήματα που δεν γερνούν μαζί μας. Απλώς επιστρέφουν, λίγο πιο ώριμα.

Δεν ξέρω αν υπάρχει άλλη δύναμη που να νικά τον άνθρωπο τόσο αθόρυβα όσο η ομορφιά. Δεν απειλεί. Δεν υπόσχεται. Απλώς εμφανίζεται.

Μας αρέσει να πιστεύουμε ότι εξελιχθήκαμε. Ότι μάθαμε να κρίνουμε χαρακτήρες, να εκτιμούμε το μυαλό, να θαυμάζουμε την καλοσύνη. Και πράγματι έτσι είναι. Μόνο που όλα αυτά έρχονται μετά.
Πρώτα περνά από μπροστά μας η ομορφιά.

Μέσα μας εξακολουθεί να ανασαίνει κάτι αρχέγονο. Δεν γνωρίζει θεωρίες ούτε αισθητική. Αναγνωρίζει όμως το ωραίο με μια βεβαιότητα που καμία εξήγηση δεν κατάφερε να ακυρώσει.

Γι' αυτό η ομορφιά είναι η μόνη ανισότητα που οι άνθρωποι όχι μόνο αποδέχθηκαν, αλλά και ύμνησαν. Της έγραψαν ποιήματα, της αφιέρωσαν τραγούδια, ζωγράφισαν πρόσωπα, λάξευσαν αγάλματα και έχτισαν ναούς.

Δεν είναι δίκαιη. Δεν είναι αρετή. Δεν είναι επίτευγμα. Είναι μια αυθαιρεσία της φύσης. Κι όμως, ποτέ δεν της ζητήσαμε να απολογηθεί.

Όλοι γνωρίζουμε ότι η ομορφιά δεν αρκεί για να αγαπήσεις έναν άνθρωπο. Ο χρόνος θα δοκιμάσει τον χαρακτήρα, την καλοσύνη, τη γενναιοδωρία. Εκεί κρίνονται οι μεγάλες σχέσεις.
Όμως πριν από όλα αυτά υπάρχει εκείνο το πρώτο δευτερόλεπτο. Ένα βλέμμα. Μια παρουσία. Μια μορφή που περνά μέσα στο πλήθος και, για μια ανεπαίσθητη στιγμή, ο κόσμος αλλάζει θέση.

Η εικόνα θα ξεθωριάσει. Ο άνθρωπος θα αποκαλυφθεί. Η ομορφιά δεν έσωσε ποτέ έναν έρωτα. Κανείς όμως δεν μπορεί να αρνηθεί ότι, έστω για μια στιγμή, σταμάτησε τον χρόνο.

Αυτό είναι το μεγάλο της προνόμιο. Να θυμίζει πως, όσο πολιτισμένοι κι αν πιστεύουμε ότι γίναμε, μέσα μας εξακολουθεί να ανασαίνει εκείνο το αρχαίο ένστικτο που αναγνωρίζει το ωραίο πριν προλάβει να το σκεφτεί.
Και αυτή δεν είναι η ήττα μας. Είναι η πιο παλιά μας μνήμη, ομορφιά μου. 

Μωρό μου, όλα ήταν σινεμά

Η πιο ερωτική φράση της ελληνικής, δεν είναι το «σ’ αγαπώ». Ούτε το «σε θέλω». Αυτές είναι εξομολογήσεις που έρχονται αργά, σχεδόν συνεσταλμένα. Η πιο ερωτική λέξη προηγείται από όλα αυτά. Είναι δύο λέξεις. «Μωρό μου».

Παράξενο πώς η γλώσσα, την ώρα που ο έρωτας κορυφώνεται, δεν μας μεγαλώνει. Μας αφαιρεί την ηλικία. Μας επιστρέφει πριν από τις άμυνες, πριν από τις εξηγήσεις, πριν από την ανάγκη να είμαστε σωστοί.
Και τότε αρχίζει το καλοκαίρι, σαν προσωρινή αναστολή της σοβαρότητας του χρόνου.

Στο Ιόνιο, το φως δεν φωτίζει απλώς. Διαπερνά. Γλιστρά πάνω στα σώματα σαν μνήμη που επιμένει να επιστρέφει. Αποκαλύπτει ώμους που αγνοούσαν τη δύναμή τους, γόνατα γεμάτα αθωότητα, βλέμματα που επιμένουν να παίζουν το αρχαίο παιχνίδι της επιθυμίας. Δεν είναι πρόκληση. Είναι υπενθύμιση ότι το σώμα γεννήθηκε πριν από τους φόβους του.

Οι άνθρωποι δεν αλλάζουν το καλοκαίρι. Απλώς παύουν για λίγο να συγκρατούνται.
Ένα τραπέζι με ξεχασμένα ποτήρια, μισοάδεια, σαν να μην έχει σημασία αν τελειώσουν ποτέ. Και μέσα τους η παράλογη βεβαιότητα πως δεν χρειάζεται τίποτα να ειπωθεί πιο καθαρά από αυτό που ήδη συμβαίνει.

Ο Ιούλιος είναι αυτή η ρωγμή στον χρόνο όπου η επιθυμία δεν ζητά άδεια. Δεν εξηγείται, δεν διορθώνεται, δεν κρύβεται πίσω από ρόλους. Ανασαίνει όπως το σώμα όταν θυμάται ότι δεν γεννήθηκε για να είναι σωστό.

Και ύστερα, χωρίς προειδοποίηση, έρχεται το φθινόπωρο. Ξαναφοράμε τα ονόματά μας. Τις ευγένειες. Τις αποστάσεις. Την προσεκτική μας κανονικότητα. Και όλα όσα έμοιαζαν αυτονόητα κάτω από τον ήλιο αρχίζουν πάλι να χρειάζονται εξηγήσεις.

Μένει όμως κάτι.
Όχι ως ανάμνηση. Ως επιμονή.
Ένα βλέμμα που κράτησε λίγο περισσότερο. Ένα άγγιγμα που δεν απολογήθηκε. Και εκείνη η λέξη που ειπώθηκε χαμηλά, σαν να μην ειπώθηκε ποτέ.
«Μωρό μου».
Όχι ως τρυφερότητα. Αλλά ως στιγμή που ο χρόνος έκανε πίσω.
Γιατί υπάρχουν στιγμές που ο άνθρωπος δεν είναι ούτε αυτό που υπήρξε ούτε αυτό που θα γίνει. Είναι απλώς παρών, εκτεθειμένος στο φως, και για λίγο δεν χρειάζεται να εξηγεί τίποτα.
Και τότε καταλαβαίνεις πως δεν ήταν απλώς καλοκαίρι. Ήταν όλα σινεμά. 

Το θύμα είναι εκείνος που κατάλαβε

Κάποια βιβλία δεν τα θυμάσαι όπως τα διάβασες.

Τα θυμάσαι όπως σε διάβασαν εκείνα.

Υπάρχουν προτάσεις που δεν τελειώνουν ποτέ.
Τις περνάς γρήγορα και μένουν πίσω, σαν κάτι που δεν έκλεισε σωστά. Δεν κάνουν θόρυβο, δεν αφήνουν ίχνος. Αλλάζουν τον τρόπο που στέκεσαι απέναντι στη ζωή.

Θυμάμαι ακόμη το πρώτο βιβλίο που με τραυμάτισε. Ήταν το Σύννεφο με παντελόνια. Δεν ήταν μόνο ένας μεγάλος έρωτας που κατέρρεε. Ήταν η αποκάλυψη πως ένας άνθρωπος μπορεί να μετατρέψει την απόγνωσή του σε λέξεις τόσο ακριβείς, ώστε να γίνουν και δικές σου πληγές. Έκλεισα το βιβλίο και κατάλαβα ότι η λογοτεχνία δεν γράφεται για να τη θαυμάζεις. Γράφεται για να σε αλλάζει.

Από τότε πέρασαν χιλιάδες σελίδες. Ξέχασα τίτλους, συγγραφείς, εξώφυλλα. Δεν ξέχασα όμως ποτέ εκείνες τις ελάχιστες φράσεις που εγκαταστάθηκαν μέσα μου σαν αθόρυβοι συγκάτοικοι. Επιστρέφουν χωρίς να τις καλέσω, σε μια νύχτα αϋπνίας, σε μια στιγμή που όλα μοιάζουν ίδια. Και κάθε φορά με βρίσκουν λίγο διαφορετικό.

Οι πιο επικίνδυνες προτάσεις δεν είναι οι πιο εντυπωσιακές. Είναι οι πιο ακριβείς. Δεν περιγράφουν τη ζωή. Περιγράφουν εσένα. Αγγίζουν κάτι που νόμιζες πως είχες αφήσει πίσω, αλλά δεν έφυγε ποτέ.
Τότε συμβαίνει το παράξενο.
Δεν διαβάζεις εσύ το βιβλίο.
Το βιβλίο διαβάζει εσένα.
Εκεί βρίσκεται όλη η αλήθεια. Η λογοτεχνία δεν αλλάζει τον κόσμο. Αλλάζει έναν άνθρωπο, αθόρυβα. Και ένας άνθρωπος που άλλαξε πραγματικά δεν επιστρέφει ποτέ στην προηγούμενη εκδοχή του.

Οι περισσότεροι θα πουν πως διάβασαν ένα ωραίο βιβλίο.
Κάποιοι όμως θα το κλείσουν και θα μείνουν για ώρα ακίνητοι.
Γιατί το θύμα δεν είναι εκείνος που διάβασε.
Το θύμα είναι εκείνος που κατάλαβε. 

Όταν η Ιστορία μύριζε ακόμη δρόμο

Δεν ξέρω αν ενηλικιώνεται ποτέ πραγματικά ένας άνθρωπος που, παιδί ακόμη, συνήθιζε να υπογραμμίζει στίχους τραγουδιών.

Η δεκαετία του ’70 δεν μας μεγάλωσε. Μας σημάδεψε. Άφησε πάνω μας τη μυρωδιά από το Πολυτεχνείο που ήταν ακόμη πληγή, τη Μεταπολίτευση που έμοιαζε περισσότερο με υπόσχεση παρά με κατάκτηση, τα πρώτα συνθήματα που βγήκαν από τους τοίχους και έγιναν φωνές στις πλατείες. Κι ανάμεσά τους τραγούδια. Όχι απλώς για να τα ακούμε, αλλά για να τα αντιγράφουμε σε τετράδια, σαν να κρατούσαμε σημειώσεις ζωής.

Εκείνοι οι στίχοι δεν ήταν μουσική. Ήταν το πρώτο λεξικό των συναισθημάτων μας. Με αυτούς μάθαμε να κατονομάζουμε τη μοναξιά πριν τη ζήσουμε, την απουσία πριν τη γνωρίσουμε, τον έρωτα πριν μας επισκεφθεί.

Η δική μας γενιά μεγάλωσε παράξενα. Από τη μια η οικογένεια, η γειτονιά, η μικρή κοινωνία που απαιτούσε υπακοή. Από την άλλη μια χώρα που έβγαινε τραυματισμένη από τη σιωπή και προσπαθούσε να θυμηθεί τη φωνή της. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο στεκόταν ένα παιδί με ένα τετράδιο στο χέρι, αντιγράφοντας στίχους λες και αντέγραφε οδηγίες επιβίωσης.

Δεν αποστηθίζαμε τραγούδια. Αποδελτιώναμε τη ζωή. Κάθε λέξη έβρισκε μια κρυψώνα μέσα μας και περίμενε υπομονετικά τη στιγμή που θα επιβεβαιωνόταν. Κι επιβεβαιώθηκε. Με τις πρώτες διαψεύσεις, τους έρωτες που έληξαν χωρίς εξηγήσεις, τις φιλίες που ξεθύμαναν, τα όνειρα που χρειάστηκε να φορέσουν γραβάτα για να επιβιώσουν.

Ταραγμένο καλοκαίρι του 1974. Μεταπολίτευση. Ήμασταν παιδιά, αλλά έπρεπε να μάθουμε γρήγορα τον κόσμο. Στο πρώτο εκθεσιακό σαλόνι κομμάτων χαζεύαμε τα καινούργια μοντέλα. Δεν ήξερα τι να διαλέξω. Με τράβηξε το Κόκκινο. Πάνω του έμαθα να οδηγώ την εποχή.

Ύστερα τα χρώματα άρχισαν να ξεθωριάζουν. Το Κόκκινο κυνηγούσε φαντάσματα, το Πράσινο μπλέχτηκε με το Μπλε, το Μπλε σκοτείνιασε. Στο τέλος όλα έγιναν γκρι. Κι εγώ έμεινα να κυνηγώ τα τρένα που φύγαν και αγάπες που πήρανε...

Ύστερα ήρθε η ζωή. Αθόρυβα, σχεδόν ευγενικά. Ζήτησε συμβιβασμούς, λογαριασμούς και αντοχές. Μας έμαθε να κρύβουμε τις ήττες πίσω από ρόλους και υποχρεώσεις. Δεν κατάφερε όμως να αγγίξει εκείνο το παιδί που πίστεψε πως η Ιστορία γράφεται στους δρόμους και σώζεται στα τραγούδια.

Σήμερα, όταν μια παλιά μελωδία περνά από ένα ανοιχτό παράθυρο, δεν θυμάμαι μόνο το παρελθόν. Θυμάμαι τον άνθρωπο που νόμιζα ότι θα γίνω.

Και κάθε φορά αναρωτιέμαι ποιος από τους δυο θυμάται τον άλλον. 

Το εγώ του πληθυντικού

Κάποτε πίστευα ότι ο άνθρωπος είναι ένας.
Χρειάστηκαν χρόνια για να καταλάβω πως αυτή είναι ίσως η πιο επίμονη αυταπάτη μας. Μέσα μας δεν κατοικεί ένας άνθρωπος. Κατοικούν όλοι όσοι υπήρξαμε. Δεν χάθηκαν ποτέ. Απλώς περιμένουν, σιωπηλοί, τη στιγμή που η ζωή θα τους καλέσει ξανά.

Δεν χρειάζεται πολλά.
Ένα παλιό τραγούδι.
Μια ξεχασμένη φωτογραφία.
Ή η μυρωδιά από εκείνο το παλιό άρωμα σπρέι man leman, που περνά ξαφνικά δίπλα σου και ανοίγει μια πόρτα που νόμιζες πως είχε κλείσει για πάντα.

Δεν θυμάσαι το άρωμα.
Θυμάσαι τον άνθρωπο που το φορούσε.
Και μαζί του επιστρέφει κάποιος που νόμιζες πως είχες αφήσει πίσω. Ο αφελής που πίστευε ότι όλα διορθώνονται. Ο ερωτευμένος που δεν λογάριαζε το κόστος. Ο φοβισμένος που έκρυβε την αγωνία του πίσω από ένα χαμόγελο. Ο γενναίος που νόμιζε πως τίποτα δεν τον λύγιζε.

Κανείς δεν παραιτήθηκε από το δικαίωμα να είναι εγώ.
Γι' αυτό δεν πιστεύω πως ο χρόνος αλλάζει τους ανθρώπους. Ο χρόνος αλλάζει μόνο τη φωνή που ακούγεται περισσότερο. Οι υπόλοιπες δεν σιωπούν. Περιμένουν.

Ίσως γι' αυτό γινόμαστε τόσο αυστηροί με τον παλιό μας εαυτό. Τον κρίνουμε με τη γνώση που εκείνος δεν είχε ακόμη αποκτήσει. Ξεχνάμε πως κάθε λάθος, κάθε υπερβολή, κάθε διάψευση υπήρξε ένα αναγκαίο πέρασμα.

Η ωριμότητα δεν είναι να ξεχάσεις ποιος υπήρξες.
Είναι να πάψεις να τον δικάζεις.
Να αναγνωρίσεις ότι ακόμη και οι πιο αδέξιοι εαυτοί σου εργάστηκαν σιωπηλά για να υπάρξει ο σημερινός.

Ίσως τελικά να μη μεγαλώνουμε επειδή περνούν τα χρόνια.
Μεγαλώνουμε επειδή κάποια στιγμή χωράμε ειρηνικά όλους όσοι υπήρξαμε.
Και τότε ανακαλύπτουμε το πιο παράξενο χαρακτηριστικό του ανθρώπου.
Το εγώ δεν είναι ποτέ ενικός.
Είναι πάντοτε πληθυντικός.

Ευάερο και ευήλιο

«Τα τετραγωνικά δεν πρόσεξα κι ίσως γι’ αυτό τώρα να με στενεύουν».

Μερικές φράσεις δεν τις γράφουμε. Εκείνες γράφουν εμάς. Μένουν χρόνια ακίνητες μέσα σε ένα παλιό τετράδιο, σαν σπίτια με κλειστά παντζούρια. Και μια μέρα, χωρίς να το περιμένεις, ανοίγουν μόνα τους και σε καλούν να μπεις. Όχι για να θυμηθείς. Για να γνωρίσεις εκείνον που ήσουν όταν τις έγραψες.

Έτρεξα πολύ μακριά μου τελικά. Με κύκλωσα σαν αγγελία οικίας, ευάερης και ευήλιας. Υπολόγισα τους τοίχους, τα παράθυρα, τις προοπτικές. Δεν μέτρησα, όμως, τον άνθρωπο που θα ερχόταν κάποτε να κατοικήσει μέσα τους.

Τα τετραγωνικά δεν πρόσεξα.
Από τότε επιστρέφω συχνά στις παλιές μου λέξεις. Τις διαβάζω σαν να γράφτηκαν από κάποιον άγνωστο που, παραδόξως, γνώριζε περισσότερα για μένα απ’ όσα γνώριζα εγώ. Κάποτε τις υπογραμμίζω με κόκκινο, όχι για να τις διορθώσω, αλλά για να μη χαθεί εκείνος που τις εμπιστεύτηκε στο χαρτί. Οι λέξεις έχουν καλύτερη μνήμη από τους ανθρώπους.

Η ζωή, λένε, κάνει κύκλους. Δεν ξέρω αν κάνει. Ξέρω όμως πως υπάρχουν στιγμές που ο χρόνος γυρίζει αθόρυβα και στέκεται απέναντί μας, σαν παλιός γνώριμος που δεν ζητά εξηγήσεις, μόνο μας κοιτάζει.

Ίσως αυτό να είναι τελικά ο χρόνος. Όχι μια ευθεία που μας απομακρύνει από όσα ζήσαμε, αλλά ένας κύκλος που επιστρέφει αθόρυβα εκεί όπου κάποτε προσπεράσαμε βιαστικά τον εαυτό μας. Δεν γυρίζει για να μας τιμωρήσει ούτε για να μας δικαιώσει. Γυρίζει για να μας προσφέρει μια δεύτερη ανάγνωση των λέξεων που γράψαμε, των ανθρώπων που αγαπήσαμε, των σιωπών που αφήσαμε να μιλήσουν αντί για εμάς. Κάθε επιστροφή είναι μια μικρή αποκάλυψη. Βλέπεις το ίδιο τοπίο και αναρωτιέσαι πώς γίνεται να μην το είχες δει ποτέ. Ίσως επειδή δεν αλλάζει ο τόπος. Αλλάζει το βλέμμα. Και όταν αλλάζει το βλέμμα, αλλάζει αθόρυβα και ολόκληρος ο κόσμος.

Και τότε η παλιά εκείνη φράση αποκτά άλλο βάρος.
Δεν με στενεύει το σπίτι.
Με στενεύουν οι βεβαιότητες που κάποτε έχτισα για να αισθάνομαι ασφαλής.
Οι τοίχοι δεν μετακινήθηκαν ποτέ.
Εγώ ήμουν εκείνος που άργησε να καταλάβει πως το πιο δύσκολο σπίτι να κατοικήσεις είναι πάντα ο εαυτός σου.

Ιούλιος. Ωριμάσαμε; Ωριμάσαμε.

Με ρωτάς αν είναι όπως παλιά. Κοίταξε τη φωτογραφία.

Όχι για να αναγνωρίσεις το πρόσωπο. Τα πρόσωπα αλλάζουν τόσο αργά, που ξεγελούν ακόμη και τον χρόνο. Κοίτα το βλέμμα. Εκεί δεν κρύβεται τίποτα. Εκεί κατοικούν όσα άντεξαν και όσα δεν άντεξαν.

Οι φωτογραφίες έχουν μια παράξενη ευγένεια. Δεν λένε ποτέ ψέματα, αλλά ούτε αποκαλύπτουν ολόκληρη την αλήθεια. Φυλάσσουν ό,τι πρόλαβε να γίνει σιωπή.

Κάποτε πίστευα πως ο χρόνος είναι συλλέκτης. Σήμερα υποψιάζομαι πως είναι γλύπτης. Δεν προσθέτει. Αφαιρεί. Ξεκολλά από πάνω μας πρόσωπα, βεβαιότητες, θορύβους, φιλοδοξίες, μέχρι να φανεί εκείνο που είχε από την αρχή σημασία.

Έτσι εξηγούνται και οι γραμμές του προσώπου. Δεν είναι χαρακιές. Είναι τα ίχνη της αφαίρεσης. Εκεί όπου έφυγε η αυταπάτη, έμεινε η επίγνωση. Εκεί όπου υποχώρησε η βεβαιότητα, γεννήθηκε η δύναμη της αμφιβολίας.

Η Κική Δημουλά έγραψε πως χωρίς την απόσταση ούτε τα άστρα θα είχαν το ύψος τους. Ίσως γι' αυτό η ζωή απομακρύνει ανθρώπους, εποχές και τόπους. Όχι για να τους στερηθούμε, αλλά για να τους αντικρίσουμε κάποτε ολόκληρους, λυτρωμένους από τη βιασύνη της καθημερινότητας.

Γι' αυτό κοιτάζω ξανά τη φωτογραφία. Δεν αναζητώ εκείνον που ήμουν. Εκείνος έκανε τη διαδρομή του και αποσύρθηκε αθόρυβα. Προσπαθώ να διακρίνω αν σώθηκε κάτι από εκείνον που ονειρεύτηκα να γίνω.

Ίσως τελικά η ζωή να μην είναι μια αδιάκοπη συσσώρευση. Ίσως να είναι μια επίμονη αφαίρεση. Να πέφτουν ένα ένα όσα περίσσευαν, μέχρι να απομείνει κάτι που δεν χρειάζεται να εντυπωσιάσει, να αποδείξει ή να διεκδικήσει.

Και τότε η φωτογραφία παύει να είναι ένας καθρέφτης του χθες. Γίνεται μια σιωπηλή μαρτυρία ότι ο άνθρωπος δεν διαμορφώνεται από όσα απέκτησε, αλλά από όσα είχε τη δύναμη να αποχωριστεί.

Αν κάτι αξίζει να διασωθεί από το πέρασμα του χρόνου, δεν είναι η εικόνα μας. Είναι εκείνο το ελάχιστο φως που, παρά τις συνεχείς αφαιρέσεις, επιμένει να μη σβήνει.