Βαρέθηκα τις όμορφες!

Βαρέθηκα τις όμορφες που είναι όλες ίδιες. Τις ομοιόμορφες, τις καλοφτιαγμένες φωτοτυπίες, που μοιάζουν να βγήκαν από το ίδιο καλούπι. Όχι τις γυναίκες, τις φωτοτυπίες τους βαρέθηκα. Την αισθητική της μαζικής παραγωγής, που παίρνει ένα γυναικείο πρόσωπο, το περνάει από την ίδια γραμμή παραγωγής και το επιστρέφει στην αγορά σε δέκα διαφορετικές συσκευασίες.

Χείλη έτοιμα να φιλήσουν όποιον περνάει, στήθη σε κατάσταση μόνιμης επιστράτευσης, μυτούλες ανασηκωμένες, ζυγωματικά με αρχιτεκτονική μελέτη και πρόσωπα τόσο γυαλισμένα, που φοβάσαι να τα κοιτάξεις μήπως αφήσεις δαχτυλιά. Μια έκφραση αιώνιας νεότητας, σαν φρεσκογυαλισμένο μάρμαρο. Το ανθρώπινο πρόσωπο παραδόθηκε στα συνεργεία ανακαίνισης.

Το χειρότερο δεν είναι οι πλαστικές. Είναι η βιομηχανία που μας έπεισε ότι πρέπει να ντρεπόμαστε για αυτό που είμαστε. Τα φίλτρα, οι εφαρμογές, τα πρότυπα του Instagram, οι αλγόριθμοι που αποφασίζουν ακόμη και ποια μύτη δικαιούται να κυκλοφορεί ελεύθερη. Μια ολόκληρη αγορά που πουλάει ανασφάλεια και εισπράττει για να τη θεραπεύσει. Και οι άνδρες, έστω σε μικρότερο ποσοστό, αρχίζουν και αυτοί να μπαίνουν στο ίδιο εργαστήριο καλλωπισμού. Η ματαιοδοξία, βλέπεις, δεν έχει φύλο.

Κάποτε κοιτούσες μια γυναίκα και θυμόσουν το πρόσωπό της. Μια μεγάλη μύτη, ένα στραβό χαμόγελο, ένα στόμα που δεν υπάκουε στη γεωμετρία, μια ρυτίδα στην άκρη των ματιών. Κάτι που δεν μπορούσες να αντιγράψεις. Κάτι που ανήκε αποκλειστικά σε εκείνη.

Τις προάλλες είδα μια κοπέλα με ελαφρώς γαμψή μύτη. Και στάθηκα. Με τράβηξε το πρόσωπό της. Είχε χαρακτήρα, μια μικρή ανταρσία απέναντι στην υποχρεωτική συμμετρία. Δεν έμοιαζε με διαφήμιση κέντρου αισθητικής. Έμοιαζε με άνθρωπο.

Κάποτε η ομορφιά ήταν υπόθεση τύχης. Σήμερα έγινε υπόθεση προδιαγραφών. Παράγουμε ομορφιά και εξαφανίζουμε τη γοητεία. Διορθώνουμε τα πρόσωπα μέχρι να σβήσουμε την ιστορία τους. Κυνηγάμε την τελειότητα και καταλήγουμε στην πλήξη.

Η ομορφιά σε φωτοτυπία. Όλες αναγνωρίσιμες ως πρότυπο και καμιά ως πρόσωπο.

Δεν είμαι εναντίον της επιλογής καμιάς γυναίκας, ούτε δικαίωμα έχω να υπαγορεύσω σε οποιονδήποτε πώς θα ζήσει με το σώμα του. Είμαι εναντίον της επιβολής ενός προτύπου που μετατρέπει τη διαφορετικότητα σε ελάττωμα.

Θέλω πρόσωπα με βιογραφία, βλέμματα με μυστικά, χαμόγελα με ατέλειες. Θέλω τη γυναίκα που δεν χρειάζεται να μοιάζει με καμία για να τραβήξει το βλέμμα.

Γιατί η ομορφιά δεν είναι διαγωνισμός ομοιομορφίας. Και η γοητεία, ευτυχώς, δεν βγαίνει σε φωτοτυπία.

Η ανυπομονησία της εποχής

Ή πώς μάθαμε να φτάνουμε πριν ακόμη ξεκινήσουμε

Υπάρχει μια παράξενη νεύρωση στον σύγχρονο άνθρωπο. Δεν είναι ακριβώς άγχος, ούτε φόβος. Είναι η αδυναμία να παραμείνει για λίγο μέσα σε αυτό που συμβαίνει, χωρίς να επιθυμεί να έχει ήδη συμβεί το επόμενο.

Βιάζεται ακόμη κι όταν δεν έχει πού να πάει.
Ο Μίλαν Κούντερα, στη «Βραδύτητα», συνδέει την ταχύτητα με τη λήθη. Σαν να επιταχύνει ο άνθρωπος για να απαλλαγεί από τον εαυτό του. Να αφήσει πίσω μια σκέψη που τον ενοχλεί, μια αλήθεια που δεν τον βολεύει, μια ανάμνηση που επιμένει. Η ταχύτητα γίνεται μια μορφή φυγής με αξιοπρεπή ενδυμασία.

Κοιτάξτε γύρω μας. Περπατάμε κοιτάζοντας το κινητό, τρώμε χωρίς να γευόμαστε, ταξιδεύουμε χωρίς να βλέπουμε. Φωτογραφίζουμε το ηλιοβασίλεμα για να αποδείξουμε ότι υπήρξαμε μπροστά του, λες και η ομορφιά χρειάζεται μάρτυρα για να θεωρηθεί πραγματική.

Ακόμη και η αναμονή έχει γίνει προσβολή. Το ασανσέρ μάς εκνευρίζει, η ουρά μάς εξοργίζει, ο συνομιλητής που σκέφτεται πριν απαντήσει μάς φαίνεται ύποπτα αργός. Απαιτούμε τα πάντα έτοιμα, ακόμη και τα συναισθήματα. Θέλουμε την αγάπη χωρίς αναμονή, τη δικαίωση χωρίς διαδρομή, την ευτυχία χωρίς το τίμημά της.

Κερδίσαμε χρόνο, αλλά χάσαμε την ικανότητα να κατοικούμε μέσα του. Επιταχύναμε τις πράξεις, όχι την κατανόηση. Η τεχνολογία μπορεί να μεταφέρει μια είδηση σε δευτερόλεπτα, αλλά δεν μπορεί να μας μάθει να ακούμε έναν άνθρωπο.

Ίσως, λοιπόν, η βραδύτητα να μην είναι νοσταλγία για έναν κόσμο που χάθηκε. Είναι πράξη αντίστασης. Η άρνηση να είσαι διαρκώς διαθέσιμος, παραγωγικός, ενημερωμένος, παρών παντού και απών από τον εαυτό σου.

Γιατί ο άνθρωπος δεν χάνεται όταν αργεί. Χάνεται όταν παύει να αναρωτιέται πού πηγαίνει.
Και η μεγαλύτερη τραγωδία δεν είναι ότι τρέχουμε προς το μέλλον. Είναι ότι, όταν φτάσουμε, ίσως ανακαλύψουμε πως δεν ήταν εκεί η ζωή που αναζητούσαμε

Η Αξιοπρέπεια της ρωγμής

Έχουμε αρχίσει να ρετουσάρουμε ακόμη και την ύπαρξή μας. Λίγο φως παραπάνω, μια ευνοϊκή γωνία, ένα φίλτρο να εξαφανίσει τις ρυτίδες και τις σκιές μιας ζωής που δεν υπήρξε πάντοτε ευγενική μαζί μας. Στα κοινωνικά δίκτυα παρουσιάζουμε την επίσημη εκδοχή μας. Χωρίς παραφωνίες, χωρίς ήττες, χωρίς εκείνα τα μικρά ναυάγια που κάνουν τον άνθρωπο άνθρωπο.

Από τον περασμένο Μάιο, κάθε Κυριακή, δίπλα στο κείμενό μου εμφανίζεται και μια φωτογραφία μου. Τις υπόλοιπες ημέρες αφήνω τις λέξεις να αναλάβουν την ευθύνη. Την Κυριακή αφήνω και το πρόσωπο να πάρει το λόγο. Μια διαφορετική συνάντηση με τον αναγνώστη, όπου οι λέξεις αποκτούν και ανθρώπινο βλέμμα.

Και για να μην κρυβόμαστε πίσω από τις λέξεις, η σημερινή φωτογραφία είναι λίγο θαμπή, κάπως επιεικής με τις ρυτίδες. Έχω περισσότερες απ' όσες αφήνει να φανούν. Ένας φακός υψηλότερης ανάλυσης θα αποκάλυπτε πιθανότατα μερικές ακόμη αλήθειες. Ας μην απαιτούμε όμως από την τεχνολογία να μας παραδώσει και την τελευταία. Μερικές φορές αρκεί το βλέμμα να μην έχει πει ψέματα.

Ο χρόνος χαράζει πάνω στο πρόσωπο τη δική του ιστορία. Κι εμείς συχνά σπεύδουμε να σβήσουμε τα ίχνη της, να λειάνουμε τις γραμμές του, να εξαφανίσουμε κάθε μαρτυρία ζωής. Μα εκεί κατοικεί η μνήμη. Στις λεπτές αυλακώσεις γύρω από τα μάτια, στα σημάδια των αθέατων συγκρούσεων, στις σιωπές που βάθυναν το βλέμμα.

Κάθε ρυτίδα κι ένα πέρασμα, κάθε ουλή κι ένας τόπος όπου κάποτε συγκρούστηκαν η επιθυμία και η απώλεια. Το πρόσωπο κρατά όσα η μνήμη κουράστηκε να αφηγείται. Έρωτες που έγιναν στάχτη, αποχωρισμούς που δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ, νύχτες που έβγαλαν το ξημέρωμα με το ζόρι.
Κουβαλάμε στο βλέμμα ολόκληρα κεφάλαια που κανείς δεν διάβασε.

Το πρόβλημα βρίσκεται βαθύτερα από τα φίλτρα. Στην αδιάκοπη ανάγκη να εγκριθούμε, να αρέσουμε, να επιβεβαιωθούμε. Έχουμε μετατρέψει την καθημερινότητα σε δημόσια ακρόαση και τον εαυτό μας σε υποψήφιο που περιμένει βαθμολογία. Αλλάζουμε φωνή για να μη δυσαρεστήσουμε, κρύβουμε σκέψεις για να αποφύγουμε τη σύγκρουση, υποδυόμαστε μια εκδοχή μας με περισσότερες πιθανότητες αποδοχής. Κάποτε η υποκρισία φορούσε προσωπείο. Σήμερα φοράει το δικό μας πρόσωπο και χαμογελά στην κάμερα.

Η ανυποκρισία είναι δύσκολη υπόθεση. Απαιτεί να αντέχεις τις αντιφάσεις σου, να αναγνωρίζεις τα λάθη σου, να αλλάζεις χωρίς να παραποιείς την ιστορία σου. Απαιτεί μια γενναία συμφιλίωση με την ανθρώπινη ατέλεια. Η αυθεντικότητα είναι η ελευθερία να εξελίσσεσαι χωρίς να προδίδεις τον εαυτό σου.

Δεν θέλω να είμαι ανάμνηση. Θέλω να είμαι εξέλιξη. Να εξακολουθώ να αμφιβάλλω, να θυμώνω, να συγκινούμαι, να συμφιλιώνομαι, να ερωτεύομαι, να αναθεωρώ. Να κρατώ ανοιχτό το ρήγμα από όπου περνά το καινούργιο. Να μη στεγνώσει μέσα μου η επιθυμία για ζωή.

Υπάρχει μια παράξενη ειρωνεία στην εποχή μας. Μπορούμε να διορθώσουμε κάθε ατέλεια της εικόνας μας, να εξαφανίσουμε κάθε ανεπιθύμητη λεπτομέρεια, να κατασκευάσουμε ένα πρόσωπο έτοιμο για χειροκρότημα. Κι όσο τελειοποιούμε την εικόνα, τόσο μεγαλώνει ο κίνδυνος να αδειάσει ο άνθρωπος πίσω της.

Κι όταν σβήσουν τα φώτα της παράστασης, όταν χαθούν τα χειροκροτήματα και μείνει μόνο ο καθρέφτης, θα υπάρχει άραγε ακόμη κάποιος να μας κοιτάζει από μέσα;

Αυτός είναι ο λογαριασμός της τελειότητας. Να κερδίσεις την εικόνα σου και να χάσεις τον άνθρωπο

Puerta del Sol - Ένα σπίτι για τη ζωή

Στην Puerta del Sol, την καρδιά της Μαδρίτης, το ρολόι εξακολουθεί να μετρά τον χρόνο με την αφοπλιστική αδιαφορία των πραγμάτων που δεν κινδυνεύουν να χάσουν τίποτα. Τα φώτα ανάβουν, οι άνθρωποι περνούν, ο ουρανός παραδίνεται στο γλυκό χρώμα του δειλινού. Κάτω, όμως, στην πλατεία, κάτι αρνείται να παραδοθεί. Σκηνές, φωνές, σώματα στον δρόμο. Μια νεολαία που δεν δέχεται να παρακολουθεί από την εξέδρα την υποθήκευση του μέλλοντός της.

Δεν είναι απλώς μια διαμαρτυρία για το κόστος της κατοικίας. Είναι μια διεκδίκηση για το δικαίωμα στη στέγη. Να εργάζεσαι και να μην μπορείς να κατοικήσεις στην πόλη όπου εργάζεσαι. Να σπουδάζεις και να μην ξέρεις αν θα έχεις αύριο ένα δωμάτιο. Να μεγαλώνεις, αλλά να μην μπορείς να ριζώσεις. Οι νέοι της Μαδρίτης μετατρέπουν την προσωπική αγωνία σε συλλογική αντίσταση. Γιατί όταν το δικαίωμα σε ένα σπίτι γίνεται άπιαστο, η σιωπή παύει να είναι μονόδρομος.

Κι εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση. Η Μαδρίτη, όπως και η Κέρκυρα, υποδέχεται εκατομμύρια επισκέπτες, αλλά οι άνθρωποί της δυσκολεύονται όλο και περισσότερο να βρουν ένα σπίτι. Η στεγαστική κρίση διασχίζει την Ευρώπη σαν ένα αόρατο ρήγμα. Στην Ελλάδα, ιδιαίτερα στις τουριστικές περιοχές, το ρήγμα γίνεται βαθύτερο. Τα σπίτια αλλάζουν προορισμό, οι γειτονιές μεταμορφώνονται σε εποχικά προϊόντα, οι εργαζόμενοι αναζητούν στέγη στον τόπο όπου προσφέρουν την εργασία τους.

Η Κέρκυρα γνωρίζει καλά αυτή την αντίφαση. Πίσω από τη λαμπερή βιτρίνα του τουρισμού υπάρχει μια άλλη πραγματικότητα, λιγότερο φωτογενής. Νέοι που φεύγουν, εργαζόμενοι που μετακινούνται, οικογένειες που ασφυκτιούν κάτω από το βάρος της στεγαστικής κρίσης.

Δεν μπορεί μια πόλη να είναι διαθέσιμη σε όλους, εκτός από εκείνους που την κατοικούν. Ο τουρισμός φέρνει ανθρώπους σε έναν τόπο, δεν πρέπει όμως να διώχνει τους ανθρώπους από τον τόπο τους. Αυτή είναι η λεπτή γραμμή ανάμεσα στη φιλοξενία και στην απώλεια της ίδιας της κατοικίας.

Οι σκηνές της Puerta del Sol μαζεύτηκαν με αστυνομική επιχείρηση. Η πλατεία καθαρίστηκε, η πόλη επέστρεψε στην εικόνα της κανονικής της ημέρας. Μόνο που η αδικία δεν απομακρύνεται με μια αστυνομική επιχείρηση. Μπορείς να αδειάσεις μια πλατεία, δεν μπορείς όμως να αδειάσεις ένα αίτημα από τις συνειδήσεις των ανθρώπων.

Κάτω ο αναβρασμός, πάνω το γλυκό δειλινό. Κι ανάμεσά τους ένα ερώτημα που ταξιδεύει από τη Μαδρίτη ως την Κέρκυρα: τι αξία έχει ένας τόπος, όταν εκείνοι που τον κρατούν ζωντανό δεν μπορούν πια να ζήσουν μέσα του;

Η φωτογραφία είναι της Greta Dendrinou .

Οι ανυπότακτες στιγμές

Ο κόσμος έχει μια παράξενη συνήθεια. Αποκαλύπτει τα μυστικά του μόνο σε όσους δεν βιάζονται να τον εξηγήσουν. Κρύβει μικρές εκρήξεις ομορφιάς πίσω από μια γνώριμη εικόνα, ολόκληρους κόσμους μέσα σε μια άγνωστη λέξη, απέραντους ορίζοντες σε μια ερώτηση που δεν βρήκε ακόμη απάντηση. Εκεί βρίσκεται ένα από τα τελευταία καταφύγια της ανθρώπινης ελευθερίας, στην επιθυμία να ανακαλύπτεις.

Ο πολιτισμός προχώρησε από ανθρώπους που δεν αρκέστηκαν στο προφανές. Κάποιος κοίταξε τον ουρανό και δεν είδε απλώς αστέρια. Κάποιος άκουσε έναν ήχο και αναζήτησε τη μουσική που κρυβόταν μέσα του. Κάποιος αμφισβήτησε μια βεβαιότητα και άνοιξε έναν δρόμο που κανείς δεν είχε φανταστεί. Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη από τέτοιες ανυπότακτες στιγμές.

Κι όμως, η εποχή μας μοιάζει να βιάζεται να τελειώσει με τα ερωτήματα. Οι απαντήσεις βρίσκονται παντού, έτοιμες, ταχύτατες, συσκευασμένες σε λίγες γραμμές. Η πληροφορία φτάνει πριν προλάβει να γεννηθεί η απορία. Διατρέχουμε χιλιάδες εικόνες, συναντάμε εκατοντάδες ιδέες, περνάμε από τη μία ανακάλυψη στην άλλη. Συχνά χωρίς να σταθούμε πραγματικά σε καμία.

Μας λείπει εκείνη η δημιουργική ανησυχία που κάνει τον άνθρωπο να σηκώνει το βλέμμα από το προφανές. Να μπαίνει σε ένα μουσείο χωρίς να κοιτάζει το ρολόι, να ανοίγει ένα βιβλίο χωρίς να αναζητά αμέσως το συμπέρασμα, να ακούει μια μουσική και να αφήνεται στο άγνωστο που του γεννά.

Δεν είναι μικρό πράγμα να διατηρείς ανοιχτό το μυαλό σου σε έναν κόσμο που επιβραβεύει τις βεβαιότητες. Να αλλάζεις γνώμη, να ανακαλύπτεις, να εκπλήσσεσαι, να επιτρέπεις στην πραγματικότητα να σε διαψεύδει. Να μην αισθάνεσαι ποτέ ότι εξάντλησες όσα έχει να σου προσφέρει.

Γιατί η ζωή δεν στερεύει από μυστικά. Εμείς κινδυνεύουμε να στερέψουμε από την επιθυμία να τα αναζητήσουμε.

Ο άνθρωπος αρχίζει να γερνάει πραγματικά όχι όταν σταματά να ονειρεύεται, αλλά όταν παύει να απορεί. 

Το επάγγελμα του θεατή

Κάποτε οι άνθρωποι συμμετείχαν στη ζωή. Έπαιρναν θέση, διαφωνούσαν, διεκδικούσαν, αναλάμβαναν ευθύνες. Σήμερα ανακαλύψαμε μια πολύ πιο ξεκούραστη ιδιότητα. Γίναμε θεατές. Η ζωή περνάει κι εμείς βαθμολογούμε την παράσταση. Παρακολουθούμε τον κόσμο να καίγεται μέσα από μια οθόνη, σχολιάζουμε πολέμους, καταστροφές, πολιτικές αποφάσεις, κοινωνικές αδικίες. Θυμώνουμε, καταδικάζουμε, συγκινούμαστε, κοινοποιούμε. Ύστερα αλλάζουμε θέμα. Η ανθρωπιά απέκτησε κουμπί κοινοποίησης και η συμμετοχή περιορίστηκε συχνά σε ένα πληκτρολόγιο.

Η εποχή μάς προσφέρει απεριόριστη ενημέρωση και την ψευδαίσθηση ότι η γνώση ισοδυναμεί με δράση. Έχουμε άποψη για τα πάντα, κρίνουμε τους πάντες, αναλύουμε τα πάντα. Μόνο που η κριτική δεν απαιτεί προσωπικό κόστος, ενώ η συμμετοχή προϋποθέτει παρουσία, ευθύνη και κάποτε θυσία. Έτσι, η κερκίδα έγινε το ασφαλέστερο σημείο της κοινωνικής μας ζωής. Από εκεί όλα φαίνονται απλά, ιδίως όσα δεν χρειάζεται να κάνουμε εμείς.

Και σαν να μην έφτανε αυτό, η πραγματικότητα έγινε κι αυτή ένα προϊόν προς κατανάλωση. Ο πόλεμος χωράει σε ένα βίντεο, η δυστυχία σε μια φωτογραφία, η ανθρώπινη απώλεια σε μια είδηση που αύριο θα έχει αντικατασταθεί από κάποια άλλη. Δεν προλαβαίνουμε να σταθούμε απέναντι σε όσα συμβαίνουν, γιατί η επόμενη εικόνα μάς περιμένει. Κι έτσι, σιγά σιγά, μαθαίνουμε να βλέπουμε χωρίς να αντικρίζουμε.

Βέβαια, δεν είναι όλοι θεατές. Υπάρχουν εκείνοι που συμμετέχουν, προσφέρουν, δημιουργούν. Εθελοντές, αλληλέγγυοι, άνθρωποι της τέχνης και του πολιτισμού, που καταθέτουν χρόνο, σκέψη και ψυχή, συχνά χωρίς αμοιβή ή αναγνώριση. Αυτοί κρατούν ζωντανό το «εμείς». Υπάρχουν όμως και οι απογοητευμένοι, οι εξαντλημένοι, όσοι δεν έχουν πια τη δύναμη να συμμετέχουν. Δεν είναι αδιάφοροι. Άλλο η αδυναμία και άλλο η επιλογή της αδράνειας. Το πρόβλημα αρχίζει όταν μπορείς να είσαι παρών και επιλέγεις να παραμένεις στην κερκίδα, κρίνοντας τους πάντες χωρίς να αναλαμβάνεις τίποτα.

Τελικά το πιο παράξενο επάγγελμα της εποχής είναι αυτό του θεατή. Δεν χρειάζεται προσόντα, δεν έχει ωράριο, δεν απαιτεί ευθύνη. Μόνο μια θέση στην πλατεία και την ψευδαίσθηση ότι όποιος κρίνει την παράσταση έχει δικαίωμα να θεωρεί τον εαυτό του καλύτερο από τους πρωταγωνιστές.

Μόνο που υπάρχει μια λεπτομέρεια που ξεχνάμε. Η ζωή δεν είναι παράσταση που τελειώνει με χειροκρότημα. Είναι η ίδια η σκηνή πάνω στην οποία κρίνεται η παρουσία μας.
Και δυστυχώς, δεν δέχεται θεατές. Μόνο πρωταγωνιστές και απόντες. 

Η εξαφάνιση των περιττών ανθρώπων

Σήμερα ξύπνησα με ειρωνική διάθεση. Μην ανησυχείτε, δεν είναι κάτι μεταδοτικό, ούτε χρειάζεται θεραπεία. Υπάρχουν μέρες που η πραγματικότητα σε προκαλεί τόσο πολύ, ώστε αν δεν επιστρατεύσεις λίγο χιούμορ, κινδυνεύεις να την πάρεις στα σοβαρά.

Κοιτάζοντας γύρω μου, σκέφτηκα πως δεν χρειάζεται πια να φανταστούμε μια κοινωνία χωρίς περιττούς ανθρώπους. Η ταξινόμηση έχει ήδη αρχίσει. Μετράμε την αξία του ανθρώπου με όσα παράγει, όσα καταναλώνει και, κυρίως, με το πόσο κοστίζει. Ένας αλγόριθμος, με άψογο κοστούμι, μεταπτυχιακό στην ανταγωνιστικότητα και ακλόνητη πίστη στην οικονομική αποτελεσματικότητα, θα μπορούσε να αναλάβει την επίσημη καταγραφή.

Στην Ελλάδα, άλλωστε, η δουλειά έχει προχωρήσει. Ο συνταξιούχος επιβαρύνει τον προϋπολογισμό, ο εργαζόμενος με τα οκτακόσια ευρώ δυσκολεύεται να επιβιώσει, ο άνεργος καλείται να αποδείξει ότι αξίζει μια δεύτερη ευκαιρία και ο νέος που δεν μπορεί να πληρώσει το νοίκι του ακούει πως πρέπει να γίνει πιο ανταγωνιστικός. Η αγορά, βεβαίως, δεν κάνει λάθη. Οι άνθρωποι κάνουν.

Περιττός είναι κι εκείνος που διαβάζει ποίηση χωρίς οικονομικό αντίκρισμα, που κάθεται στο καφενείο και συζητά χωρίς αποτέλεσμα, που κοιτάζει τη θάλασσα χωρίς να σκέφτεται πώς θα την αξιοποιήσει. Σε λίγο θα χρειάζεται και το ηλιοβασίλεμα πιστοποιητικό χρησιμότητας.

Υπάρχει, όμως, κι ένας λογαριασμός που δεν εμφανίζεται στα οικονομικά δελτία. Όταν διαλύονται οι κοινωνικοί δεσμοί, όταν η φτώχεια βαφτίζεται προσωπική αποτυχία και ο καθένας μένει μόνος να απολογηθεί για τη ζωή του, δημιουργείται ένα επικίνδυνο κενό.

Εκεί βρίσκει χώρο ο φασισμός. Παίρνει την κοινωνική οργή και της αλλάζει κατεύθυνση. Τη στρέφει προς τον μετανάστη, τον ξένο, τον διαφορετικό. Ο άνθρωπος που ψάχνει ένα σπίτι ή μια δουλειά μαθαίνει να βλέπει ως αντίπαλο εκείνον που ψάχνει ακριβώς τα ίδια. Έτσι, ο πιο αδύναμος γίνεται ο βολικός ένοχος και οι πραγματικές αιτίες της ανασφάλειας μένουν στο απυρόβλητο.

Και μέσα σε αυτό το τοπίο, επιστρέφουν οι παλιοί έμποροι του μίσους. Ο φασισμός δεν χτυπά πια μόνο την πόρτα της ιστορίας. Ξαναβρίσκει ακροατήριο. Η αποφυλάκιση του Ηλία Κασιδιάρη και η ανακοίνωση της ίδρυσης νέου πολιτικού φορέα δεν είναι απλώς μια είδηση. Είναι μια υπενθύμιση ότι τα τέρατα δεν εξαφανίζονται όταν κλείνουν οι φυλακές. Χρειάζεται να στερεύουν και οι λόγοι που τα κάνουν ελκυστικά.

Σε μια κοινωνία που αφήνει τους νέους χωρίς στέγη, σταθερή δουλειά και προοπτική, οι ακροδεξιές υποσχέσεις δύναμης και υπεροχής μπορούν να βρουν ακροατήριο. Τους προσφέρουν έναν εχθρό εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει ένα μέλλον. Κάποιοι τους έστρωσαν το χαλί, αφήνοντας για χρόνια την κοινωνία να πιστεύει πως ο καθένας σώζεται μόνος του.

Το πιο παράξενο είναι πως κανείς δεν είναι ασφαλής. Ο σημερινός χρήσιμος μπορεί αύριο να χάσει τη δουλειά του, να γεράσει, να αρρωστήσει. Και τότε η θέση του στον κατάλογο αλλάζει.

Ο αλγόριθμος δεν χρειάζεται να εξαφανίσει κανέναν. Αρκεί να κάνει όλους να φοβούνται μήπως περισσέψουν.

Και αυτή ίσως είναι η μεγαλύτερη επιτυχία του.