Όταν η Ιστορία μύριζε ακόμη δρόμο

Δεν ξέρω αν ενηλικιώνεται ποτέ πραγματικά ένας άνθρωπος που, παιδί ακόμη, συνήθιζε να υπογραμμίζει στίχους τραγουδιών.

Η δεκαετία του ’70 δεν μας μεγάλωσε. Μας σημάδεψε. Άφησε πάνω μας τη μυρωδιά από το Πολυτεχνείο που ήταν ακόμη πληγή, τη Μεταπολίτευση που έμοιαζε περισσότερο με υπόσχεση παρά με κατάκτηση, τα πρώτα συνθήματα που βγήκαν από τους τοίχους και έγιναν φωνές στις πλατείες. Κι ανάμεσά τους τραγούδια. Όχι απλώς για να τα ακούμε, αλλά για να τα αντιγράφουμε σε τετράδια, σαν να κρατούσαμε σημειώσεις ζωής.

Εκείνοι οι στίχοι δεν ήταν μουσική. Ήταν το πρώτο λεξικό των συναισθημάτων μας. Με αυτούς μάθαμε να κατονομάζουμε τη μοναξιά πριν τη ζήσουμε, την απουσία πριν τη γνωρίσουμε, τον έρωτα πριν μας επισκεφθεί.

Η δική μας γενιά μεγάλωσε παράξενα. Από τη μια η οικογένεια, η γειτονιά, η μικρή κοινωνία που απαιτούσε υπακοή. Από την άλλη μια χώρα που έβγαινε τραυματισμένη από τη σιωπή και προσπαθούσε να θυμηθεί τη φωνή της. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο στεκόταν ένα παιδί με ένα τετράδιο στο χέρι, αντιγράφοντας στίχους λες και αντέγραφε οδηγίες επιβίωσης.

Δεν αποστηθίζαμε τραγούδια. Αποδελτιώναμε τη ζωή. Κάθε λέξη έβρισκε μια κρυψώνα μέσα μας και περίμενε υπομονετικά τη στιγμή που θα επιβεβαιωνόταν. Κι επιβεβαιώθηκε. Με τις πρώτες διαψεύσεις, τους έρωτες που έληξαν χωρίς εξηγήσεις, τις φιλίες που ξεθύμαναν, τα όνειρα που χρειάστηκε να φορέσουν γραβάτα για να επιβιώσουν.

Ταραγμένο καλοκαίρι του 1974. Μεταπολίτευση. Ήμασταν παιδιά, αλλά έπρεπε να μάθουμε γρήγορα τον κόσμο. Στο πρώτο εκθεσιακό σαλόνι κομμάτων χαζεύαμε τα καινούργια μοντέλα. Δεν ήξερα τι να διαλέξω. Με τράβηξε το Κόκκινο. Πάνω του έμαθα να οδηγώ την εποχή.

Ύστερα τα χρώματα άρχισαν να ξεθωριάζουν. Το Κόκκινο κυνηγούσε φαντάσματα, το Πράσινο μπλέχτηκε με το Μπλε, το Μπλε σκοτείνιασε. Στο τέλος όλα έγιναν γκρι. Κι εγώ έμεινα να κυνηγώ τα τρένα που φύγαν και αγάπες που πήρανε...

Ύστερα ήρθε η ζωή. Αθόρυβα, σχεδόν ευγενικά. Ζήτησε συμβιβασμούς, λογαριασμούς και αντοχές. Μας έμαθε να κρύβουμε τις ήττες πίσω από ρόλους και υποχρεώσεις. Δεν κατάφερε όμως να αγγίξει εκείνο το παιδί που πίστεψε πως η Ιστορία γράφεται στους δρόμους και σώζεται στα τραγούδια.

Σήμερα, όταν μια παλιά μελωδία περνά από ένα ανοιχτό παράθυρο, δεν θυμάμαι μόνο το παρελθόν. Θυμάμαι τον άνθρωπο που νόμιζα ότι θα γίνω.

Και κάθε φορά αναρωτιέμαι ποιος από τους δυο θυμάται τον άλλον. 

Το εγώ του πληθυντικού

Κάποτε πίστευα ότι ο άνθρωπος είναι ένας.
Χρειάστηκαν χρόνια για να καταλάβω πως αυτή είναι ίσως η πιο επίμονη αυταπάτη μας. Μέσα μας δεν κατοικεί ένας άνθρωπος. Κατοικούν όλοι όσοι υπήρξαμε. Δεν χάθηκαν ποτέ. Απλώς περιμένουν, σιωπηλοί, τη στιγμή που η ζωή θα τους καλέσει ξανά.

Δεν χρειάζεται πολλά.
Ένα παλιό τραγούδι.
Μια ξεχασμένη φωτογραφία.
Ή η μυρωδιά από εκείνο το παλιό άρωμα σπρέι man leman, που περνά ξαφνικά δίπλα σου και ανοίγει μια πόρτα που νόμιζες πως είχε κλείσει για πάντα.

Δεν θυμάσαι το άρωμα.
Θυμάσαι τον άνθρωπο που το φορούσε.
Και μαζί του επιστρέφει κάποιος που νόμιζες πως είχες αφήσει πίσω. Ο αφελής που πίστευε ότι όλα διορθώνονται. Ο ερωτευμένος που δεν λογάριαζε το κόστος. Ο φοβισμένος που έκρυβε την αγωνία του πίσω από ένα χαμόγελο. Ο γενναίος που νόμιζε πως τίποτα δεν τον λύγιζε.

Κανείς δεν παραιτήθηκε από το δικαίωμα να είναι εγώ.
Γι' αυτό δεν πιστεύω πως ο χρόνος αλλάζει τους ανθρώπους. Ο χρόνος αλλάζει μόνο τη φωνή που ακούγεται περισσότερο. Οι υπόλοιπες δεν σιωπούν. Περιμένουν.

Ίσως γι' αυτό γινόμαστε τόσο αυστηροί με τον παλιό μας εαυτό. Τον κρίνουμε με τη γνώση που εκείνος δεν είχε ακόμη αποκτήσει. Ξεχνάμε πως κάθε λάθος, κάθε υπερβολή, κάθε διάψευση υπήρξε ένα αναγκαίο πέρασμα.

Η ωριμότητα δεν είναι να ξεχάσεις ποιος υπήρξες.
Είναι να πάψεις να τον δικάζεις.
Να αναγνωρίσεις ότι ακόμη και οι πιο αδέξιοι εαυτοί σου εργάστηκαν σιωπηλά για να υπάρξει ο σημερινός.

Ίσως τελικά να μη μεγαλώνουμε επειδή περνούν τα χρόνια.
Μεγαλώνουμε επειδή κάποια στιγμή χωράμε ειρηνικά όλους όσοι υπήρξαμε.
Και τότε ανακαλύπτουμε το πιο παράξενο χαρακτηριστικό του ανθρώπου.
Το εγώ δεν είναι ποτέ ενικός.
Είναι πάντοτε πληθυντικός.

Ευάερο και ευήλιο

«Τα τετραγωνικά δεν πρόσεξα κι ίσως γι’ αυτό τώρα να με στενεύουν».

Μερικές φράσεις δεν τις γράφουμε. Εκείνες γράφουν εμάς. Μένουν χρόνια ακίνητες μέσα σε ένα παλιό τετράδιο, σαν σπίτια με κλειστά παντζούρια. Και μια μέρα, χωρίς να το περιμένεις, ανοίγουν μόνα τους και σε καλούν να μπεις. Όχι για να θυμηθείς. Για να γνωρίσεις εκείνον που ήσουν όταν τις έγραψες.

Έτρεξα πολύ μακριά μου τελικά. Με κύκλωσα σαν αγγελία οικίας, ευάερης και ευήλιας. Υπολόγισα τους τοίχους, τα παράθυρα, τις προοπτικές. Δεν μέτρησα, όμως, τον άνθρωπο που θα ερχόταν κάποτε να κατοικήσει μέσα τους.

Τα τετραγωνικά δεν πρόσεξα.
Από τότε επιστρέφω συχνά στις παλιές μου λέξεις. Τις διαβάζω σαν να γράφτηκαν από κάποιον άγνωστο που, παραδόξως, γνώριζε περισσότερα για μένα απ’ όσα γνώριζα εγώ. Κάποτε τις υπογραμμίζω με κόκκινο, όχι για να τις διορθώσω, αλλά για να μη χαθεί εκείνος που τις εμπιστεύτηκε στο χαρτί. Οι λέξεις έχουν καλύτερη μνήμη από τους ανθρώπους.

Η ζωή, λένε, κάνει κύκλους. Δεν ξέρω αν κάνει. Ξέρω όμως πως υπάρχουν στιγμές που ο χρόνος γυρίζει αθόρυβα και στέκεται απέναντί μας, σαν παλιός γνώριμος που δεν ζητά εξηγήσεις, μόνο μας κοιτάζει.

Ίσως αυτό να είναι τελικά ο χρόνος. Όχι μια ευθεία που μας απομακρύνει από όσα ζήσαμε, αλλά ένας κύκλος που επιστρέφει αθόρυβα εκεί όπου κάποτε προσπεράσαμε βιαστικά τον εαυτό μας. Δεν γυρίζει για να μας τιμωρήσει ούτε για να μας δικαιώσει. Γυρίζει για να μας προσφέρει μια δεύτερη ανάγνωση των λέξεων που γράψαμε, των ανθρώπων που αγαπήσαμε, των σιωπών που αφήσαμε να μιλήσουν αντί για εμάς. Κάθε επιστροφή είναι μια μικρή αποκάλυψη. Βλέπεις το ίδιο τοπίο και αναρωτιέσαι πώς γίνεται να μην το είχες δει ποτέ. Ίσως επειδή δεν αλλάζει ο τόπος. Αλλάζει το βλέμμα. Και όταν αλλάζει το βλέμμα, αλλάζει αθόρυβα και ολόκληρος ο κόσμος.

Και τότε η παλιά εκείνη φράση αποκτά άλλο βάρος.
Δεν με στενεύει το σπίτι.
Με στενεύουν οι βεβαιότητες που κάποτε έχτισα για να αισθάνομαι ασφαλής.
Οι τοίχοι δεν μετακινήθηκαν ποτέ.
Εγώ ήμουν εκείνος που άργησε να καταλάβει πως το πιο δύσκολο σπίτι να κατοικήσεις είναι πάντα ο εαυτός σου.

Ιούλιος. Ωριμάσαμε; Ωριμάσαμε.

Με ρωτάς αν είναι όπως παλιά. Κοίταξε τη φωτογραφία.

Όχι για να αναγνωρίσεις το πρόσωπο. Τα πρόσωπα αλλάζουν τόσο αργά, που ξεγελούν ακόμη και τον χρόνο. Κοίτα το βλέμμα. Εκεί δεν κρύβεται τίποτα. Εκεί κατοικούν όσα άντεξαν και όσα δεν άντεξαν.

Οι φωτογραφίες έχουν μια παράξενη ευγένεια. Δεν λένε ποτέ ψέματα, αλλά ούτε αποκαλύπτουν ολόκληρη την αλήθεια. Φυλάσσουν ό,τι πρόλαβε να γίνει σιωπή.

Κάποτε πίστευα πως ο χρόνος είναι συλλέκτης. Σήμερα υποψιάζομαι πως είναι γλύπτης. Δεν προσθέτει. Αφαιρεί. Ξεκολλά από πάνω μας πρόσωπα, βεβαιότητες, θορύβους, φιλοδοξίες, μέχρι να φανεί εκείνο που είχε από την αρχή σημασία.

Έτσι εξηγούνται και οι γραμμές του προσώπου. Δεν είναι χαρακιές. Είναι τα ίχνη της αφαίρεσης. Εκεί όπου έφυγε η αυταπάτη, έμεινε η επίγνωση. Εκεί όπου υποχώρησε η βεβαιότητα, γεννήθηκε η δύναμη της αμφιβολίας.

Η Κική Δημουλά έγραψε πως χωρίς την απόσταση ούτε τα άστρα θα είχαν το ύψος τους. Ίσως γι' αυτό η ζωή απομακρύνει ανθρώπους, εποχές και τόπους. Όχι για να τους στερηθούμε, αλλά για να τους αντικρίσουμε κάποτε ολόκληρους, λυτρωμένους από τη βιασύνη της καθημερινότητας.

Γι' αυτό κοιτάζω ξανά τη φωτογραφία. Δεν αναζητώ εκείνον που ήμουν. Εκείνος έκανε τη διαδρομή του και αποσύρθηκε αθόρυβα. Προσπαθώ να διακρίνω αν σώθηκε κάτι από εκείνον που ονειρεύτηκα να γίνω.

Ίσως τελικά η ζωή να μην είναι μια αδιάκοπη συσσώρευση. Ίσως να είναι μια επίμονη αφαίρεση. Να πέφτουν ένα ένα όσα περίσσευαν, μέχρι να απομείνει κάτι που δεν χρειάζεται να εντυπωσιάσει, να αποδείξει ή να διεκδικήσει.

Και τότε η φωτογραφία παύει να είναι ένας καθρέφτης του χθες. Γίνεται μια σιωπηλή μαρτυρία ότι ο άνθρωπος δεν διαμορφώνεται από όσα απέκτησε, αλλά από όσα είχε τη δύναμη να αποχωριστεί.

Αν κάτι αξίζει να διασωθεί από το πέρασμα του χρόνου, δεν είναι η εικόνα μας. Είναι εκείνο το ελάχιστο φως που, παρά τις συνεχείς αφαιρέσεις, επιμένει να μη σβήνει.

Η πιο όμορφη ψευδαίσθηση

Λίγες λέξεις σήμερα. Φύτρωσαν αυθαίρετα, τη στιγμή που πιάνεις τον εαυτό σου να θέλει να αγαπήσει τα πάντα. Και όλους.

Να χάσω μια ζωή για μια στιγμή;

Όχι.

Θα αφήσω να ξεθωριάσει εκείνο το παγωμένο βλέμμα και θα κρατήσω τα μάτια που κάποτε ζέσταιναν τον κόσμο. Οι στιγμές περνούν. Οι άνθρωποι μένουν μέσα μας όπως επιλέγουμε να τους θυμόμαστε.

Είναι νύχτα.

Και το ραδιόφωνο κάνει ακόμη αυτό που οι άνθρωποι ξεχνούν όλο και πιο συχνά. Θυμάται.

«Για ποιο ταξίδι κίνησες να πας, να με θυμάσαι και να μ' αγαπάς...»

Το μπουζούκι του Ξαρχάκου δεν ακούγεται μόνο. Επιστρέφει. Μαζί του επιστρέφουν πρόσωπα, δρόμοι, καλοκαίρια, μια εποχή που πίστευε πως η αγάπη μπορούσε να νικήσει τον χρόνο.

Πώς θα αντέχαμε χωρίς αυτά τα τραγούδια;

Δεν γράφτηκαν για να γίνουν επιτυχίες. Τα έγραψαν ποιητές και τα έντυσαν μεγάλοι συνθέτες. Έβαλαν μέσα τους την επιθυμία και την άρνηση, τη συνάντηση και την απουσία. Εκείνο το αξεπέραστο «σ' αγαπώ, μα δε θα 'ρθω». Επτά λέξεις που χωρούν μια ολόκληρη ζωή.

Κάποτε ο Γκάτσος ρώτησε: «Τι ζητάς αθανασία στο μπαλκόνι μου μπροστά;». Εγώ δεν τη βρήκα ποτέ εκεί. Τη βρήκα στις νότες του Χατζιδάκι. Δεν υπόσχονται αθανασία. Για λίγο μόνο κάνουν τον θάνατο να σωπαίνει.

Γι' αυτό δεν παλιώνουν ποτέ. Κάθε φορά που τα ακούμε, νικούν τον χρόνο. Και μαζί τους τον νικάμε κι εμείς.

Η νύχτα δεν επιτρέπει μεταμφιέσεις. Όταν σωπάσει ο κόσμος, μένει απέναντί σου ο μόνος άνθρωπος που δεν μπορείς να ξεγελάσεις, ο εαυτός σου.

Κι εκεί, μέσα σε μια σιωπή που δεν συγχωρεί ψεύδη, καταλαβαίνεις πως τα νιάτα του σώματος κάποτε τελειώνουν. Τα άλλα όμως, εκείνα που γεννήθηκαν από τις μνήμες, τις ήττες και τις αγάπες, δεν γερνούν ποτέ.

Κουβαλούν δύναμη. Κουβαλούν υπομονή. Και μια πεισματάρικη ελπίδα.

«Να με θυμάσαι», λέει το τραγούδι.

Δεν το λέει μόνο σε έναν παλιό έρωτα. Το λέει και στον άνθρωπο που υπήρξες, για να μη χαθεί εκείνος που ακόμη μπορείς να γίνεις.

Και κάπου ανάμεσα στις νότες του Χατζιδάκι γεννιέται η πιο όμορφη ψευδαίσθηση.

Όχι πως θα ζήσουμε για πάντα.

Αλλά πως, για λίγα λεπτά, ο χρόνος ξεχνά να μας μετρήσει.

Πόση Κέρκυρα απομένει;

Επί δεκαετίες, όσοι υπηρετήσαμε τον τοπικό Τύπο γράψαμε αμέτρητες φορές δύο λέξεις. «Τουριστική κρίση».

Ποτέ δεν φανταστήκαμε ότι θα μιλούσαμε σήμερα για τουριστική κρίση, όχι επειδή οι επισκέπτες λιγόστεψαν, αλλά επειδή έγιναν περισσότεροι απ' όσους μπορεί να αντέξει ένας τόπος.

Για χρόνια μετρούσαμε την επιτυχία με αριθμούς. Κάθε ρεκόρ αφίξεων μια γιορτή. Πιστέψαμε ότι όσο μεγάλωναν οι αριθμοί, τόσο μεγάλωνε και η Κέρκυρα.

Μόνο που ο τόπος δεν μεγαλώνει.

Το νερό λιγοστεύει. Οι δρόμοι παραμένουν οι ίδιοι. Το ηλεκτρικό δίκτυο πιέζεται. Οι παραλίες δεν μεγαλώνουν. Οι αντοχές έχουν όρια.

Μεγαλώνει μόνο η πίεση.

Κάποτε η Κέρκυρα ήταν ένας τόπος για να τον ζεις. Σιγά σιγά έγινε ένας τόπος για να τον βλέπεις. Και σήμερα κινδυνεύει να γίνει ένας τόπος προς κατανάλωση.

Γρήγορα.

Βιαστικά.

Χωρίς μνήμη.

Μια φωτογραφία, μια ανάρτηση, μια διανυκτέρευση, ένας ακόμη αριθμός στις στατιστικές.

Η αγορά λατρεύει τους αριθμούς. Η ζωή δεν μετριέται έτσι.

Δεν υπάρχει στατιστική που να καταγράφει την αγωνία μιας γειτονιάς όταν στερεύει το νερό. Δεν υπάρχει δείκτης που να υπολογίζει τις χαμένες ώρες στην κυκλοφορία. Δεν υπάρχει εφαρμογή που να μετρά την αγωνία ενός νέου ζευγαριού, ενός δασκάλου ή ενός γιατρού που αδυνατεί να βρει ένα σπίτι για να ζήσει.

Αυτές είναι οι δαπάνες της ανάπτυξης.

Και κάποιος τις πληρώνει.

Όχι ο επισκέπτης.

Ο τόπος.

Η μεγάλη μας αυταπάτη είναι ότι η επιτυχία δεν έχει όριο. Ότι κάθε περισσότερη πτήση, κάθε περισσότερη κλίνη, κάθε περισσότερη βραχυχρόνια μίσθωση σημαίνει και περισσότερη πρόοδο.

Δεν σημαίνει.

Η Κέρκυρα δεν έγινε απλώς ένας τόπος προς κατανάλωση. Έγινε ένας τόπος που, για να καταναλωθεί, αναγκάζεται να καταναλώνει τον ίδιο του τον εαυτό.

Επιμένουμε να μετράμε τις αφίξεις.

Κανείς δεν μετράει τις αντοχές.

Κι όταν ένας τόπος σταματήσει να αντέχει, κανένα νέο ρεκόρ αφίξεων δεν μπορεί να το κρύψει.

Οι πολιτισμοί χάθηκαν από πολέμους.

Οι αυτοκρατορίες από την αλαζονεία τους.

Οι παράδεισοι χάνονται από την επιτυχία τους.

Η Κέρκυρα δεν κινδυνεύει να μην την επιλέξουν.

Κινδυνεύει να πάψει να μπορεί να επιλέξει τον εαυτό της.

Ζούμε και πάλι μια τουριστική κρίση.

Μόνο που αυτή τη φορά δεν μετριέται με λιγότερες αφίξεις.

Μετριέται με λιγότερη Κέρκυρα. 

Το παιδί που ήξερε

 Γύρισε τριάντα χρόνια πίσω. Όχι γιατί τον κάλεσε η νοσταλγία, αλλά γιατί το παρόν έμοιαζε ανίκανο να εξηγήσει τον εαυτό του. Άνοιξε παλιά τετράδια και διάβασε λέξεις που κάποτε πίστευε πως θα άντεχαν στον χρόνο. Δεν άντεξαν. Η πραγματικότητα είχε περάσει από πάνω τους αθόρυβα, αφήνοντας μόνο το αποτύπωμα μιας πίστης που κάποτε έμοιαζε ακλόνητη.

Σκέφτηκε πως οι λέξεις γερνούν γρηγορότερα από τους ανθρώπους. Κουβαλούν τις διαψεύσεις τους, τις χρήσεις τους, τις προδοσίες τους. Ίσως μόνο οι λέξεις που δεν ειπώθηκαν ακόμη, οι νεαρές, οι αθώες, να μπορούν να περιγράψουν τον κόσμο χωρίς να τον προδώσουν.

Η αναμονή δεν του φαινόταν πια αρετή. Του έμοιαζε με μια ευγενική μορφή παραίτησης. Οι θεοί είχαν αποσυρθεί από καιρό και κανένα ιερό ελάφι δεν ερχόταν να αντικαταστήσει τις ανθρώπινες θυσίες. Στην καθημερινότητα ο άνθρωπος έμαθε να βλέπει τον άνθρωπο ως απειλή, όχι ως συνοδοιπόρο.

Κι όμως, μέσα σε όλη αυτή τη φθορά, υπήρχε κάτι που αντιστεκόταν. Ένα παιδί που κάποτε δοκίμασε να γράψει ένα ποίημα και το άφησε μισό.

Ανάσκελα προσκέφαλο η άμμος
τα μάτια όπου και να κοιτάξουνε γαλάζιο
χίλια χρώματα ο Ήλιος μέσα από ένα δάκρυ φαίνεται
Απαλή μουσική των κυμάτων ήχος
και ένα καράβι χάρτινο μου φαίνεται.

Από εκείνη τη στιγμή η αφήγηση έπαψε να είναι δική του. Έγινε δική μου.

Δεν το τελείωσα ποτέ. Εκείνο όμως δεν με εγκατέλειψε ποτέ. Επιστρέφει κάθε φορά που κουράζομαι, όταν ο κόσμος βαραίνει περισσότερο από όσο αντέχει η ψυχή. Έρχεται αθόρυβα, σαν ανάμνηση που δεν ζητά άδεια, και μου θυμίζει ότι υπήρξε κάποτε ένας τόπος όπου όλα ήταν πιο απλά και πιο αληθινά.

Ίσως τελικά τα ποιήματα δεν τα τελειώνουν οι ποιητές. Τα ολοκληρώνει ο χρόνος.

Κι ύστερα από τριάντα χρόνια, το κατάλαβα.

Δεν ήταν χάρτινο το καράβι.
Χάρτινες ήταν οι βεβαιότητές μου.
Το καράβι ταξίδευε πάντα.
Εγώ ήμουν εκείνος που στεκόταν στην ακτή, χωρίς να καταλαβαίνει ότι ήδη ταξίδευε.