Ένας καιρός που σκέφτεται να βρέξει

 

Υπάρχουν μήνες που δεν χρειάζονται ημερολόγιο, μόνο μνήμη. Ο Νοέμβρης είναι ένας απ’ αυτούς. Έρχεται κάθε φορά σαν ψίθυρος απ’ τη γενιά που μίλησε με κραυγή.  Σαν σιωπή απ’ τους νεκρούς που δεν ξεχάστηκαν.  Σαν ανάσα απ’ τους ζωντανούς που δεν λύγισαν.

Ο Νοέμβρης πάντα μάς ταξιδεύει. Για εμάς, υπήρξε προθάλαμος ενηλικίωσης. Εκεί βαφτιστήκαμε στην αθωότητα των ονείρων και στην πολιτική της ελπίδας. Εκεί μάθαμε πως η ελευθερία δεν χαρίζεται, κερδίζεται. Και πως το τίμημά της είναι η μοναξιά.

Από τότε, κάθε Νοέμβρης κουβαλάει μέσα του την υγρασία της μνήμης, έναν ουρανό έτοιμο να βρέξει, μια πόλη που ανασαίνει αργά, σαν να περιμένει κάτι που δεν έρχεται. Κάθε χρόνο νομίζουμε πως αλλάξαμε, μα ο Νοέμβρης επιστρέφει για να μας θυμίσει πως απλώς μεγαλώσαμε.

Σε κάθε γωνιά της χώρας ο Νοέμβρης έχει το ίδιο βλέμμα, πικρό και γλυκό μαζί. Το βλέμμα εκείνων που πίστεψαν πως η δημοκρατία δεν είναι υπόθεση επετείου αλλά καθημερινής αξιοπρέπειας. Και κάθε χρόνο, τέτοιες μέρες, το βλέμμα αυτό μάς γυρεύει. Μας μετρά. Μας δοκιμάζει.

Γιατί ο Νοέμβρης δεν ζητά δάκρυα, ζητά συνέχεια. Ζητά να θυμηθούμε ότι  το Πολυτεχνείο δεν ήταν το τέλος, αλλά η αρχή μιας ατέρμονης συνομιλίας με τον εαυτό μας,  για το ποιοι είμαστε, τι ανεχόμαστε, τι φοβόμαστε.

Και μέσα σ’ αυτή την εποχή της απομόνωσης, που οι άνθρωποι μιλούν με οθόνες και όχι με βλέμματα, ο Νοέμβρης ξαναφέρνει την ανάγκη της συνάντησης. Να ξαναβρεθούμε, να μοιραστούμε λόγια και σιωπές, να σπάσουμε τις γυάλες με τα χρυσόψαρα και να θυμηθούμε πως η ελευθερία γεννιέται πάντα ανάμεσα σε δύο ανθρώπους.

Νοέμβρης μήνας, με έναν καιρό που όλο σκέφτεται να βρέξει. Κάποτε ταξίδευε μ’ ένα κουρασμένο λεωφορείο, τώρα περιμένει σε μια στάση που γράφει «Ελπίδα». Κι όσο υπάρχουν λέξεις, τραγούδια και μνήμες, θα υπάρχει κι εκείνο το φως που δεν έσβησε ποτέ, αυτό που κάθε Νοέμβρη μάς θυμίζει ποιοι ήμασταν και ποιοι ακόμη μπορούμε να γίνουμε.

Ίσως γι’ αυτό αγαπώ τον Νοέμβρη. Γιατί μέσα στη θολή του βροχή κρύβεται πάντα μια υπόσχεση: τίποτα δεν τελείωσε οριστικά, όσο κάποιος ακόμη θυμάται.

 

Πριν ανάψουν τα φώτα

 

Τον περασμένο Γενάρη, λίγο μετά τις γιορτές, είχα γράψει για τον χριστουγεννιάτικο διάκοσμο της πόλης. Όχι για να μεμψιμοιρήσω, αλλά για να επισημάνω πως αν θέλουμε να αποκτήσουμε μια πόλη με αισθητική και ταυτότητα, ο σχεδιασμός πρέπει να ξεκινά εγκαίρως. Είχα προτείνει να συγκροτηθεί μια μικρή ομάδα ανθρώπων του πολιτισμού, της αγοράς, της εκπαίδευσης, σε συνεργασία με τον Δήμο. Να σχεδιάσει από νωρίς τις γιορτές, να δώσει νόημα, συνέχεια, ρυθμό. Να πάψει κάθε Δεκέμβρη να μοιάζει με πρόχειρο πανηγύρι χωρίς ψυχή

Για χρόνια, ο χριστουγεννιάτικος διάκοσμος ήταν απλώς μια υποχρέωση. Λίγα φώτα, μερικά σκηνικά, δυο-τρεις εκδηλώσεις κι αυτό ήταν όλο. Η εικόνα μιας πόλης που παλεύει να γιορτάσει χωρίς να έχει σχεδιάσει τίποτα. Μια πόλη που στολίζεται την τελευταία στιγμή, όπως κάποιος που ντύνεται βιαστικά για να προλάβει το τραπέζι. Έναν μήνα πριν τα Χριστούγεννα, περιμένουμε να «ανάψουν τα φώτα» χωρίς να έχει προηγηθεί σκέψη. Κι όμως, τα φώτα δεν ανάβουν μόνα τους. Θέλουν ιδέα, σχέδιο, μεράκι, ανθρώπους που αγαπούν τον τόπο και τον βλέπουν λίγο πιο πέρα από τη βιτρίνα.

Δεν χρειάζονται μεγάλα ποσά, αλλά κοινή λογική και φαντασία. Ένας στολισμός που να σέβεται το περιβάλλον και τον χαρακτήρα της πόλης, να φωτίζει όχι μόνο το κέντρο αλλά και τις γειτονιές. Μια γιορτή που να καλεί τους πολίτες να συμμετέχουν, όχι να παρακολουθούν αμήχανα.

Η αισθητική δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι τρόπος σκέψης, μέτρο πολιτισμού, και τελικά, πολιτική πράξη. Ο τρόπος που στολίζεις την πόλη σου, δείχνει πώς την αγαπάς. Και κάθε στολισμένος δρόμος είναι ένα μήνυμα προς τους κατοίκους και τους επισκέπτες. Μήνυμα που μπορεί να λέει “είμαστε εδώ, ενωμένοι, δημιουργικοί, φιλόξενοι”.

 

 

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν πριν ανάψουν τα φώτα. Όχι για να προλάβουμε τον Δεκέμβρη, αλλά για να ξαναβρούμε τον τρόπο να βλέπουμε τη γιορτή ως δημιουργία, όχι ως αγγαρεία.
Για να μη μείνει και φέτος η πόλη μας στο σκοτάδι της συνήθειας. Για να μη μείνουμε πάλι ένα χωριό μέσα στην πόλη μας.

 

 

 

Η μνήμη ως άλλοθι

Κάθε χρόνο θυμόμαστε λίγο παραπάνω και δημιουργούμε λίγο λιγότερο. Και κάπως έτσι, η μνήμη έγινε το πιο βολικό μας άλλοθι.

Κάθε Οκτώβρη, βγαίνει η χώρα στους δρόμους να θυμηθεί.
Σημαίες, μπάντες, μαθητές σε ίσιες γραμμές, πολιτικοί σε στραβές.
Μια τελετουργία που μυρίζει ναφθαλίνη και βεβαιότητα.
Η Ελλάδα γιορτάζει ξανά τη μνήμη της, σαν να φοβάται να συναντήσει το παρόν της.

Κάθε χρόνο τα ίδια. Στεφάνια, ομιλίες, σιωπηλές στιγμές που μοιάζουν περισσότερο με ρουτίνα παρά με τιμή. Κάθε σχολείο ένα μικρό υπουργείο εθνικής ανάτασης. Κάθε πλατεία, ένα πρόχειρο Ηρώο. Κι η χώρα, σ’ ένα αέναο replay, να χειροκροτεί τον εαυτό της.

Δεν είναι πως δεν σεβόμαστε το παρελθόν. Είναι πως δεν ξέρουμε τι να κάνουμε με το παρόν. Προτιμάμε τις αναμνήσεις από τις ιδέες. Τις πομπές από τα έργα. Τις φωτογραφίες από την ευθύνη. Έχουμε γίνει ένας λαός που ποζάρει μπροστά στην Ιστορία αντί να τη συνεχίζει.

Στις παρελάσεις δεν προχωρά η Ιστορία, απλώς κάνει κύκλους γύρω από τον εαυτό της.
Όσο εμείς βαδίζουμε με ρυθμό στρατιωτικό, η πραγματικότητα μένει στάσιμη, σε σχολεία χωρίς αίθουσες, σε νησιά χωρίς γιατρούς, σε πόλεις που μαραζώνουν από τα σκουπίδια και την απουσία.

Η σημαία κυματίζει, αλλά ο αέρας δεν αλλάζει.
Έχουμε γίνει ειδικοί στη μνήμη.
Ξέρουμε να θυμόμαστε, όχι να συνεχίζουμε.
Κάθε γιορτή είναι και μια μικρή αναβολή της ευθύνης μας.
Κάθε στεφάνι, μια δικαιολογία για όσα δεν φυτέψαμε.

Η Ιστορία δεν ζητά μνημόσυνα, ζητά συνέχεια.
Δεν θέλει άλλες λέξεις πάνω σε εξέδρες, θέλει χέρια στη γη, ιδέες στο φως,
νέους που να δημιουργούν χωρίς να χρειάζονται εμβατήρια για να πιστέψουν στον εαυτό τους.

Ας κάνουμε, λοιπόν, το πρώτο βήμα έξω απ’ τη γραμμή.
Ας αφήσουμε τις στολές να ξεθωριάσουν και τις παρελάσεις να σιωπήσουν.
Γιατί η πραγματική πατρίδα δεν βρίσκεται στα πανηγύρια της μνήμης, αλλά σε κάθε άνθρωπο που προσπαθεί, καθημερινά,
να μην την αφήσει να πεθάνει από αδράνεια.

Πατρίδα χωρίς λεζάντα

 

Μερικές φορές η πιο δυνατή σημαία είναι αυτή που δεν υψώνεται.
Γιατί η αγάπη για τον τόπο δεν μετριέται σε μέτρα υφάσματος, αλλά σε βάθος ψυχής.

Κάθε Οκτώβρη, οι οθόνες γεμίζουν σημαίες. Μπλε, καθαρές, άκαπνες. Σαν φαντάσματα που χορεύουν στο διαδίκτυο, προσπαθούν να θυμίσουν ποιος αγαπά περισσότερο την πατρίδα. Μα ο αληθινός πατριωτισμός δεν είναι θέαμα. Είναι ήσυχη στάση, σιωπηλή παρουσία, καρδιά που ξέρει. Δεν είναι φωτογραφία, ούτε διαγωνισμός υπερηφάνειας. Είναι τρόπος να στέκεσαι στον κόσμο

Εμείς, που δεν κρεμάμε σημαίες, που δεν παρελαύνουμε, που δεν δακρύζουμε ακούγοντας τον ύμνο, δεν αγαπάμε λιγότερο τον τόπο μας. Τον αγαπάμε αλλιώς. Όχι με θόρυβο, αλλά με επίγνωση. Τον αγαπάμε, μέσα από τη μουσική του Χατζιδάκι, που ψιθυρίζει την ευαισθησία των πραγμάτων και του Θεοδωράκη, που σηκώνει τη φωνή της δικαιοσύνης και της μνήμης. Μέσα από το φως του Ελύτη, τη σιωπηλή αντοχή του Ρίτσου, τα λόγια και τα έργα εκείνων που κράτησαν ζωντανή την ψυχή αυτού του τόπου χωρίς να χρειαστούν σημαίες για να το αποδείξουν.

Η αγάπη μας δεν φορά στολή. Δεν ζητά πιστοποιητικά, δεν ψάχνει εχθρούς για να επιβεβαιωθεί. Είναι αγάπη που σέβεται, που πονά, που δεν χρειάζεται να φωνάξει για να ακουστεί.

Ίσως αφήσαμε χώρο στους “υπερπατριώτες” να ντύνονται στα μπλε πάνω από τα μαύρα, όμως ο αληθινός πατριωτισμός δεν χρειάζεται στολή. Χρειάζεται ψυχή.
Πατριωτισμός είναι να επιμένεις στο φως, ακόμη κι όταν το φως μικραίνει. Να προστατεύεις τη γλώσσα, τον πολιτισμό, τη μνήμη. Να αφήνεις να σε οδηγεί η μουσική, η ποίηση. Να προσπαθείς να κρατήσεις τον τόπο ανθρώπινο.

Γιατί, όπως γράφει ο Οδυσσέας Ιωάννου, “όταν χρειάζεσαι λεζάντα για την περηφάνια σου, κάτι έχει ήδη χαθεί”.
Η πατρίδα δεν θέλει λεζάντα. Θέλει ψυχή και ήχο.

Όταν το χώμα υποχωρεί

Γι’ αυτό κοιτάζω πίσω. Όχι γιατί νοσταλγώ, αλλά γιατί δεν αντέχω το βάρος του παρόντος. Γυρίζω το βλέμμα εκεί όπου τα πράγματα, όσο δύσκολα κι αν ήταν, είχαν ακόμα προσανατολισμό. Ζω σ’ έναν τόπο όπου η απάτη έγινε μέτρο ευφυΐας, κι η πολιτική σκηνή, ένα θέατρο χωρίς θεατές. Σε μια χώρα που ξόδεψε την αξιοπρέπεια της σε βουλευτικά καθίσματα, σε πρόσωπα που πλούτισαν με τη φθορά των άλλων.

Θα ήθελα να απαγορεύσω την επιστροφή. Μα το παρόν δεν αφήνει χώρο για βήματα μπροστά. Ο φόβος για το αύριο γεννιέται μέσα στη σιωπή του σήμερα, και το μέλλον μοιάζει με πόρτα που δεν ανοίγει. Κάποτε υπήρχε μια βεβαιότητα, κάθε μέρα κουβαλούσε ένα μέτρο φως παραπάνω. Τώρα, το φως λιγοστεύει, και γι’ αυτό επιστρέφω στα σκοτεινά, να το αναζητήσω.

Δεν εξωραΐζω το χθες. Το πλησιάζω όπως αγγίζεις ένα παλιό τραύμα, για να δεις αν ακόμη πονά. Η μνήμη δεν είναι παρηγοριά, είναι εργαλείο επιβίωσης. Στις αποθήκες του χρόνου στέκουν οι εικόνες, στοιβαγμένες, πρόθυμες να σου θυμίσουν πως κάποτε υπήρξες. Κι αν τις φωτίσεις σωστά, δεν σε γυρίζουν πίσω, σε επαναφέρουν στον εαυτό σου.

Σ’ αυτόν τον τόπο που το χώμα υποχωρεί, που η γη βουλιάζει κι ο λόγος έχασε το κύρος του, μόνο οι σταθερές αντέχουν, οι λέξεις που έγιναν ποίηση, οι στίχοι που κράτησαν όρθια τη φωνή.

Γι’ αυτό επιμένω να γράφω. Δυσκολεύομαι, ναι, μα ψάχνω εκείνες τις λέξεις που μπορούν ακόμη να ματώσουν. Τις λέξεις - μαχαίρια που δεν κολακεύουν, αλλά σημαδεύουν. Γιατί μόνο έτσι μπορεί να ειπωθεί η αλήθεια, όταν κόβει.

Ό,τι μένει όταν σωπάσεις

Όσο περνούν τα χρόνια, μαθαίνεις να μη φοβάσαι τη σιωπή. Στην αρχή σε τρομάζει, γιατί μέσα της ακούς όσα δεν τόλμησες ποτέ να πεις. Ύστερα τη συνηθίζεις. Και κάποια στιγμή τη χρειάζεσαι. Κάποτε πίστευα πως η μοναξιά είναι τιμωρία. Τώρα τη βλέπω σαν καθρέφτη. Ό,τι κι αν κρύψεις, θα στο επιστρέψει. Εκεί, μέσα στο απόλυτο αθόρυβο, μαθαίνεις ποιος είσαι χωρίς χειροκρότημα. Δεν είναι εύκολο. Είναι, όμως, αληθινό.

Ο φόβος της μοναξιάς δεν είναι φόβος για τους άλλους. Είναι φόβος για τον εαυτό σου. Γι’ αυτό και τόσοι άνθρωποι γεμίζουν τη ζωή τους με θόρυβο, με παρέες που δεν ακούν, με λόγια που δεν λένε τίποτα. Μένουν διαρκώς «μαζί», μόνο και μόνο για να μην χρειαστεί να συναντήσουν τον εαυτό τους. Η σιωπή τρομάζει γιατί δεν έχει έξοδο κινδύνου.

Και όμως, μόνο εκεί, μέσα στην ησυχία, ξαναβρίσκεις όσους άξιζαν. Οι απόντες έρχονται ήσυχα, χωρίς δράματα. Ένα βλέμμα, μια φράση, ένας στίχος της Γώγου, «ξέρω πως ποτέ δε σημαδεύουνε στα πόδια». Η μοναξιά, όταν την περάσεις απέναντι, γίνεται σπίτι.

Δεν είναι ρομαντική ούτε μελαγχολική. Είναι καθαρή. Σε ξεπλένει από τη συνήθεια, σου θυμίζει τι σημαίνει να επιλέγεις. Όταν αντέξεις τη σιωπή, όταν πάψεις να φοβάσαι το μέσα, τότε αρχίζεις να ονειρεύεσαι ξανά, όχι από φυγή, αλλά από δύναμη.

Ό,τι μένει όταν σωπάσεις, είναι εσύ. Χωρίς άμυνες, χωρίς κοινό, χωρίς χειροκρότημα. Μόνο ο στόχος, πάντα εκεί που πονάει πιο πολύ:
στο μυαλό.

Η φωτογραφία είναι του Ευριπίδη Κλεόπα. Μόνο μόνος, μπορείς να την δεις.

Το βάρος του μπλε

Παραμονές εθνικής επετείου. Οι σημαίες ξαναβγαίνουν στα μπαλκόνια, πλυμένες και σιδερωμένες, σαν να μπορούν να ξεπλύνουν κι εμάς από τις ενοχές μας. Κι όμως, κάθε φορά που τις βλέπω, το μπλε με βαραίνει. Όχι γιατί φταίει το χρώμα, αλλά γιατί φταίμε εμείς. Εμείς που το φορέσαμε σε λάβαρα μίσους, σε παρελάσεις τυφλής υπακοής, σε πορείες όπου η Ιστορία σέρνεται πίσω από συνθήματα. Το μπλε δεν φταίει, είναι της θάλασσας και του ουρανού. Εμείς το λεκιάσαμε. Έτσι χάνονται οι λέξεις, έτσι στραβώνει το φως.

Κι όμως, κάθε φορά επιστρέφουν μέσα μου εκείνοι. Οι νέοι με τα «πρησμένα γόνατα», που τόλμησαν να κρατήσουν τη σημαία αλλιώς. Όχι για την πατρίδα που φώναζε, αλλά για την πατρίδα που πονούσε. Αυτοί είναι το μπλε της ελευθερίας. Αυτοί που έμαθαν πως η σημαία δεν χρειάζεται φρουρούς, χρειάζεται συνείδηση. Και πως η αγάπη για τον τόπο δεν μετριέται με παρελάσεις, αλλά με πράξεις ανθρωπιάς.

Αν με ρωτήσεις αν υπάρχει ελπίδα, θα σου πω πως ναι, δεν φαίνεται όμως με την πρώτη ματιά. Χρειάζεται σκοτάδι για να εκτιμήσεις το φως, χειμώνα για να λαχταρήσεις την άνοιξη, σταύρωση για να πιστέψεις στην Ανάσταση. Το φως υπάρχει, απλώς δεν κάνει θόρυβο. Κρύβεται στους ανθρώπους που δεν κρατούν τη σημαία για επίδειξη, αλλά για μνήμη.

Κι αν υπάρχει σήμερα νόημα σε αυτή τη γιορτή, δεν βρίσκεται στις ομιλίες ούτε στα στεφάνια. Βρίσκεται στα χέρια που την κρατούν με ευθύνη και όχι με κραυγή. Γιατί , όπως έγραφε ο Στάθης, άλλο η σημαία στα χέρια του Παπαφλέσσα, κι άλλο στα χέρια του ταγματασφαλίτη. Άλλο στα χέρια του αντάρτη παπά, κι άλλο του φασίστα που τη βεβηλώνει με τον χαιρετισμό του.

Η σημαία δεν έχει ψυχή. Της τη δίνει αυτός που την κρατάει.