Μικρή ωδή στο ανοιχτό παράθυρο

Άνοιξε το παράθυρο. Όχι σαν απόδραση, αλλά σαν πράξη. Σαν μια ήσυχη πολιτική δήλωση απέναντι στον φόβο που μας θέλει κλεισμένους, σκυμμένους, απορροφημένους από οθόνες που αναπαράγουν την ίδια αγωνία σε ατελείωτη επανάληψη.

Με αφορμή τη «Μαρκίζα» ξανακοίταξα παλιές φωτογραφίες. Στάθηκα στα βλέμματα που δεν ήξεραν ακόμη τις διαψεύσεις που θα ακολουθούσαν. Κι όμως, μέσα σε εκείνη την άγνοια υπήρχε μια δύναμη. Το παρελθόν δεν είναι νοσταλγία. Είναι υπενθύμιση ότι οι άνθρωποι άντεξαν και άλλες καταιγίδες. Ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τις αποφάσεις των ισχυρών, αλλά κι από τη σιωπηλή επιμονή των πολλών.

Η Κέρκυρα αυτές τις μέρες μοιάζει να αντιστέκεται με τρόπο ποιητικό. Δεν κραυγάζει, δεν διαδηλώνει. Ανθίζει. Το φως απλώνεται πάνω στα παλιά κτίρια, στα καντούνια, στις αυλές, και τα ξανακάνει ανθρώπινα. Σαν να μας θυμίζει ότι η ομορφιά δεν είναι πολυτέλεια, είναι ανάγκη. Και η ανάγκη, όταν καταπιέζεται, γίνεται διεκδίκηση.

Κλείσε για λίγο τις οθόνες. Η υπερπληροφόρηση δεν είναι γνώση, είναι συχνά μια μορφή υπνωτισμού. Το νησί μάς καλεί σε εγρήγορση αλλιώς. Με άρωμα νεραντζιάς, με το αλάτι της θάλασσας, με το φως που δεν χειραγωγείται. Αυτή η απλή επαφή με το πραγματικό είναι ίσως η πιο ριζοσπαστική πράξη της εποχής.

Ο Ralph Waldo Emerson έγραψε πως κάθε τοίχος είναι μια πόρτα. Ο τοίχος μπορεί να είναι η απογοήτευση, η κοινωνική κόπωση, η αίσθηση ότι τίποτα δεν αλλάζει. Αν όμως τον κοιτάξεις επίμονα, θα δεις μια ρωγμή. Από εκεί περνά η ευθύνη μας.

Δεν περιμένω σωτήρες. Δεν πιστεύω στις μεγάλες εξαγγελίες που υπόσχονται άνοιξη με διατάγματα. Πιστεύω στους αθόρυβους ανθρώπους. Σε εκείνους που επιμένουν να φροντίζουν, να δημιουργούν, να αντιστέκονται με ευγένεια. Σε εκείνους που, μέσα στην προσωπική τους μοναξιά, κρατούν ζωντανή μια αλήθεια για το κοινό καλό.

Μικρή ωδή, λοιπόν, στο ανοιχτό παράθυρο.
Γιατί όταν το ανοίγεις, δεν μπαίνει μόνο ο αέρας. Μπαίνει η δυνατότητα να ξαναδούμε τον κόσμο όχι όπως μας τον επιβάλλουν, αλλά όπως μπορούμε να τον αλλάξουμε.

Και αν κάτι αξίζει να υπερασπιστούμε σήμερα, δεν είναι η άνεση της σιωπής, αλλά το θάρρος να ανοίγουμε παράθυρα.

 

Η Σιωπή των Προθύμων

Υπάρχουν στιγμές που η σιωπή δεν είναι ουδετερότητα. Είναι στάση. Και όταν οι ισχυροί παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο, η σιωπή μετατρέπεται σε συνενοχή.

Η επέμβαση του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών εκτός διεθνούς νομιμότητας δεν είναι μια ακόμη πράξη «σκληρού ρεαλισμού». Είναι μια επικίνδυνη διολίσθηση σε έναν κόσμο όπου οι κανόνες ισχύουν μόνο όταν εξυπηρετούν. Όταν το δίκαιο γίνεται επιλεκτικό, παύει να είναι δίκαιο.

Το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν δεν δικαιούται καμία πολιτική εξιδανίκευση. Η αντίθεσή μας είναι δεδομένη. Όμως η καταδίκη ενός αυταρχικού καθεστώτος δεν αποτελεί άδεια για παραβίαση των κανόνων που υποτίθεται πως προστατεύουν τους Λαούς.

Ο απολογισμός των νεκρών είναι βαρύς. Ανάμεσά τους και ο θρησκευτικός ηγέτης της χώρας, με προφανείς πολιτικές συνέπειες. Μαζί δεκάδες άλλοι. Και μέσα σε αυτή τη σκοτεινή λίστα, μαθήτριες από ένα σχολείο που βρέθηκε στο πεδίο της φωτιάς. Ένα σχολείο που θα έπρεπε να φιλοξενεί φωνές, κιμωλίες και τετράδια ανοιγμένα στο φως. Αντί γι’ αυτό, σκόνη, συντρίμμια, παιδικά σακίδια σκεπασμένα από στάχτη. Ο βομβαρδισμός ενός σχολείου δεν είναι «παράπλευρη απώλεια». Είναι η πιο ωμή ήττα της ανθρωπότητας. Εκεί δεν συγκρούονται στρατηγικές, συγκρούονται αξίες.

Καμία γεωπολιτική ανάλυση δεν μπορεί να ξεπλύνει την εικόνα ενός παιδικού θρανίου κάτω από τα χαλάσματα. Καμία επίκληση «εθνικής ασφάλειας» δεν μπορεί να μετατρέψει τον φόβο ενός παιδιού σε στατιστικό στοιχείο. Όταν πέφτουν βόμβες σε σχολεία, πλήττεται η ίδια η ιδέα του μέλλοντος.

Η Ευρώπη όφειλε να μιλήσει με φωνή αρχών. Αντί γι’ αυτό, αρκετές πρωτεύουσες προτίμησαν τις ισορροπίες. Η Ελλάδα ειδικά επιλέγει για ακόμη μία φορά τη βεβαιότητα της ευθυγράμμισης. Η άκριτη προσήλωση σε κάθε αμερικανική επιλογή, παρουσιάζεται ως ρεαλισμός. Στην ουσία, όμως, είναι μια μορφή εξωτερικής πολιτικής χαμηλών προσδοκιών. Μια χώρα που επικαλείται καθημερινά το διεθνές δίκαιο απέναντι στις δικές της απειλές, δεν μπορεί να το αντιμετωπίζει επιλεκτικά αλλού.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η στάση της Ισπανίας ξεχωρίζει. Υπενθυμίζει ότι συμμαχία δεν σημαίνει υποταγή. Η θέση μας πρέπει να είναι διπλά καθαρή: καταδικάζουμε το θεοκρατικό καθεστώς και την επέμβαση εκτός διεθνούς πλαισίου.

Η σιωπή των προθύμων προσφέρει προσωρινή άνεση, αλλά διαβρώνει την αξιοπιστία, στενεύει τον ορίζοντα και αποδυναμώνει τα επιχειρήματα. Στο τέλος, τα κράτη κρίνονται όχι μόνο από τους συμμάχους που διατηρούν, αλλά από τις αρχές που υπερασπίζονται. Όταν οι αρχές γίνονται διαπραγματεύσιμες, η σιωπή δεν είναι επιλογή. Είναι παραίτηση. 

Η Άνοιξη που δεν ήρθε

Αύριο κλείνουν τρία χρόνια.
Τρία χρόνια από εκείνη τη νύχτα που η Άνοιξη δίστασε να μπει στη χώρα.
Η Άνοιξη, που κανονικά έρχεται με θόρυβο από χελιδόνια και με θράσος από φως, τότε ήρθε σκυφτή. Σαν μάνα που ψάχνει στο σκοτάδι το παιδί της.

Για τους γονείς, για τα αδέλφια, για όσους έμειναν πίσω, δεν υπάρχουν επέτειοι. Υπάρχει μόνο εκείνο το λεπτό πριν από τη σύγκρουση. Το τελευταίο μήνυμα. Η τελευταία λέξη. Και μετά σιωπή. Το ρολόι τους θα δείχνει πάντα μεσάνυχτα 28ης Φεβρουαρίου. Πριν από μια Άνοιξη που δεν θα ολοκληρωθεί ποτέ.

Μας είπαν για ανθρώπινο λάθος. Μα το ανθρώπινο λάθος γίνεται τραγωδία όταν το σύστημα είναι γυμνό. Όταν οι δικλίδες ασφαλείας είναι υποσχέσεις και τα συστήματα ελέγχου σκονίζονται σε φακέλους. Δεν συγκρούστηκαν μόνο δύο τρένα. Συγκρούστηκε η αλήθεια με την εγκατάλειψη. Ο εκσυγχρονισμός της βιτρίνας με το κράτος του «πάμε κι όπου βγει».

Ζούμε στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, κι όμως δύο τρένα βρέθηκαν στην ίδια γραμμή σαν να τα οδηγούσε η μοίρα και όχι η ευθύνη. Σε μια χώρα γεμάτη πλατφόρμες και εφαρμογές, δεν περίσσεψε μία για να προστατεύει ζωές. Αυτό δεν είναι απλώς αμέλεια. Είναι μια βαθιά ριζωμένη νοοτροπία που άλλαζε πρόσωπα αλλά όχι πρακτικές.

Τρία χρόνια μετά, νέα στοιχεία, νέες αποκαλύψεις, νέες συγκρούσεις. Έγγραφα που έρχονται στο φως, ευθύνες που μετακινούνται, λέξεις που μετριούνται. Κι όμως το βασικό ερώτημα παραμένει αμείλικτο: γιατί δεν λειτουργούσαν όσα έπρεπε να λειτουργούν;

Μέσα στον θρήνο ακούγεται ακόμη ο απόηχος από τον «Επιτάφιο» του Γιάννης Ρίτσος. «Γιε μου, σπλάχνο των σπλάχνων μου…». Δεν είναι μόνο οι μάνες των Τεμπών που το ψιθυρίζουν. Είναι μια κοινωνία που ένιωσε ξαφνικά ορφανή από ασφάλεια και εμπιστοσύνη. Ο Επιτάφιος κατεβαίνει κάθε χρόνο στις ράγες και στέκεται εκεί, ανάμεσα στο σίδερο και στη στάχτη.

Τρία χρόνια μετά, νέες αποκαλύψεις, νέες συγκρούσεις, νέα πολιτικά σχήματα. Το κόμμα της Καρυστιανού, μια απόπειρα να μετατραπεί ο πόνος σε θεσμική φωνή. Είναι δικαίωμα. Είναι ανθρώπινο. Όμως η μνήμη δεν είναι λάβαρο για κομματική χρήση. Το αίμα δεν γίνεται σύνθημα. Ο πόνος δεν είναι εργαλείο.
Είμαστε απέναντι σε κάθε εκμετάλλευση, από όπου κι αν προέρχεται. Γιατί όταν η τραγωδία γίνεται πολιτικό καύσιμο, κάτι από την ιερότητά της χάνεται.

Η κοινωνία βγήκε στους δρόμους γιατί ένιωσε ότι απειλείται η ίδια της η ύπαρξη. Γιατί κατάλαβε πως το ζήτημα δεν ήταν ένα μεμονωμένο δυστύχημα αλλά μια παθογένεια που χρόνια σκάβουμε στο ίδιο μαύρο χώμα. Αν δεν αλλάξει κάτι ουσιαστικό, ο λάκκος θα βαθύνει κι άλλο.

Δεν γράφω για να πείσω. Γράφω για να μην ξεχάσω. Η αντίσταση στον πόνο κτίζεται με πέτρες σιωπής, έγραφα τότε. Και το πιστεύω ακόμη. Όχι για να ξεθωριάσει η μνήμη, αλλά για να μη συνηθίσουμε. Η απάθεια είναι κολλητική. Ο θυμός εξατμίζεται εύκολα. Κι αυτό είναι το πιο βολικό για όσους ποντάρουν στη λήθη.

Η Άνοιξη θα έρθει ξανά. Τα δέντρα θα ανθίσουν, οι πλατείες θα γεμίσουν φως. Μα κάτω από τα άνθη θα υπάρχει πάντα εκείνο το σκοτεινό υπέδαφος της μνήμης.

Η μνήμη δεν είναι όπλο. Είναι ευθύνη.
Και η ευθύνη, όπως και ο θρήνος της μάνας στον Επιτάφιο, δεν έχει χρώμα. Έχει μόνο βάρος.

ΥΓ.Μη συνηθίσετε.
Μη δεχτείτε ποτέ ότι ήταν μια κακιά στιγμή. Οι κακές στιγμές δεν κρατούν χρόνια, οι παθογένειες κρατούν.
Και αν κάποτε όλα μοιάσουν να ξεθωριάζουν μέσα στην καθημερινότητα, θυμηθείτε εκείνη τη νύχτα. Όχι για να θυμώσετε ξανά, αλλά για να απαιτήσετε ξανά.
Γιατί το «ποτέ ξανά» δεν είναι σύνθημα. Είναι υποχρέωση.

Η φωτογραφία είναι από την "Καθημερινή"

Οι τελευταίες πολυτέλειες της αξιοπρέπειας

 Οι τελευταίες πολυτέλειες της αξιοπρέπειας

Χθες γράφαμε για τον χρόνο. Για εκείνη τη σπάνια πολυτέλεια που δεν αγοράζεται και δεν επιστρέφεται. Για τον χρόνο που, όσο περνά, αφαιρεί αυταπάτες και αφήνει μόνο ό,τι αντέχει.
Και όταν ο χρόνος αρχίζει να αφαιρεί, τότε αποκαλύπτεται κάτι ακόμη πιο ακριβό.
Η αξιοπρέπεια.

Γιατί ο χρόνος δοκιμάζει τον άνθρωπο. Του παίρνει τη δύναμη, τη λάμψη, τις βεβαιότητες. Κάποτε του παίρνει και τη θέση. Αυτό που δεν πρέπει να του πάρει είναι η στάση.

Η αξιοπρέπεια δεν χάνεται σε μια στιγμή. Φθείρεται αργά, με μικρές παραχωρήσεις που βαφτίζονται «αναγκαίες». Με σιωπές που παρουσιάζονται ως «στρατηγική». Με συμβιβασμούς που γίνονται συνήθεια.

Σήμερα δεν χρειάζεται να σου την αφαιρέσει κανείς. Την παραδίδεις μόνος σου, για να διευκολυνθείς. Για να παραμείνεις αποδεκτός. Για να μη συγκρουστείς.

Η αξιοπρέπεια όμως είναι ακριβή γιατί δεν στηρίζεται σε πλειοψηφίες.
Δεν εξαρτάται από αξιώματα.
Δεν επιβεβαιώνεται από χειροκροτήματα.
Στέκεται μόνη της.

Σε μια μικρή κοινωνία όπως η Κέρκυρα, όπου η μνήμη είναι ισχυρότερη από την επικαιρότητα, η αξιοπρέπεια είναι το αποτύπωμα που μένει όταν όλα τα άλλα ξεθωριάσουν. Όταν φύγεις από το αξίωμα, όταν χαθεί ο τίτλος, όταν σβήσουν τα φώτα.

Η εποχή ευνοεί τους ευέλικτους. Εκείνους που αλλάζουν λόγο χωρίς να αλλάζουν πρόσωπο. Εκείνους που προσαρμόζονται γρήγορα και ξεχνούν ευκολότερα. Η αξιοπρέπεια όμως έχει βάρος. Και το βάρος κουράζει.

Σημαίνει να αναλαμβάνεις το λάθος χωρίς υπεκφυγές.
Να μη μεταθέτεις ευθύνες.
Να μη μικραίνεις τον εαυτό σου για να μεγαλώσεις τη θέση σου.
Σημαίνει, κυρίως, να γνωρίζεις πότε πρέπει να αποχωρήσεις. Όχι επειδή σε πιέζουν, αλλά επειδή το επιβάλλει η εσωτερική σου γραμμή. Αυτή η αόρατη γραμμή που χωρίζει τον άνθρωπο από τον ρόλο.

Αν ο χρόνος είναι η πρώτη μεγάλη δοκιμασία, η αξιοπρέπεια είναι η απάντηση.
Και ίσως τελικά οι τελευταίες πολυτέλειες να μην είναι όσα κερδίζουμε μέσα στα χρόνια, αλλά όσα δεν επιτρέπουμε στον χρόνο να μας πάρει.

Αν χαθεί η αξιοπρέπεια, ο χρόνος δεν μας ωριμάζει. Μας αδειάζει.
Κι αυτό είναι η πραγματική φτώχεια.