Το φεγγάρι που δεν βυθίστηκε

Δεν θυμάμαι τον Μάνο Χατζιδάκι κάθε 15 Ιουνίου. Τον συναντώ στις ενδιάμεσες ώρες. Εκεί όπου η μέρα δεν είναι πια μέρα και η νύχτα δεν έχει ακόμη αποφασίσει να κατέβει.

Οι μουσικές του μιλούσαν για την απογύμνωση. Για εκείνη τη στιγμή που ο άνθρωπος αφήνει πίσω του τα παράσημα και τα προσωπεία, βγάζει το καλό του παλτό των φόβων του και στέκεται γυμνός κάτω από το φως ενός φεγγαριού, που δεν τον κρίνει. Μόνο τον φωτίζει.

Για εκείνα τα αδιόρατα σημεία που παύει να υπερασπίζεται τον εαυτό του. Για τη στιγμή που αφήνει κάτω τις πανοπλίες του και μένει μόνο με όσα πραγματικά τον αποτελούν. Με τους φόβους του, τις απώλειές του, τις επιθυμίες του, τις ανεκπλήρωτες προσδοκίες του. Απογυμνωμένος.

Οι μουσικές του δεν γερνούν. Κατοικούν στην κρυφή θάλασσα που κουβαλά ο καθένας μας. Εκεί όπου φυλάσσονται τα λόγια που δεν ειπώθηκαν ποτέ. Οι έρωτες που δεν ολοκληρώθηκαν. Οι άνθρωποι που έφυγαν χωρίς να φύγουν.

Ο ίδιος απεχθανόταν την αναμνησιολογία. Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν χωρούν σε επετείους. Δεν επιστρέφουν μία φορά τον χρόνο για να τους αποτίσουμε φόρο τιμής. Κυκλοφορούν ανάμεσά μας καθημερινά.

Σκέφτομαι συχνά πως οι μεγάλοι δημιουργοί δεν μας χαρίζουν απαντήσεις. Μας χαρίζουν καθρέφτες. Κι ο Χατζιδάκις υπήρξε ένας καθρέφτης σπάνιος. Όχι από εκείνους που δείχνουν το πρόσωπο. Από εκείνους που αποκαλύπτουν το βάθος.

Γι' αυτό και τριάντα δύο χρόνια μετά εξακολουθεί να μας συντροφεύει, μέσα από την ανάγκη μας να παραμείνουμε άνθρωποι σε έναν κόσμο που συχνά μας προτιμά θωρακισμένους.

Κι όταν η νύχτα απλώνεται πάνω από τη θάλασσα και τα φώτα της στεριάς αρχίζουν να τρεμοσβήνουν, μου έρχεται συχνά εκείνη η εικόνα που άφησε πίσω του. Ένα κίτρινο ποτάμι. Ένα φεγγάρι που κάποιος προσπαθεί να αγκαλιάσει.
Ίσως τελικά να μην το αγκάλιασε ποτέ.

Ίσως να έγινε ο ίδιος φεγγάρι.
Και από τότε να φωτίζει αθόρυβα τις ρωγμές μας.
Για να μη φοβόμαστε την απογύμνωση.
Γιατί η απογύμνωση δεν είναι απώλεια.
Είναι επιστροφή.
Είναι ο δρόμος από τη μία θάλασσα προς την άλλη.

Ανάμεσα στο φως του φεγγαριού και στη σιωπή μιας μελωδίας, εξακολουθεί ακόμη να κατοικεί ο Μάνος Χατζιδάκις. Όχι ως ανάμνηση, αλλά ως η υπενθύμιση ότι μόνο όταν απογυμνωνόμαστε από όσα μας βαραίνουν, μπορούμε πραγματικά να συναντήσουμε τον εαυτό μας. 

Η άλλη θάλασσα

Προτιμώ τις ρωγμές από τους τοίχους. Όχι επειδή οι τοίχοι δεν έχουν χρησιμότητα. Κάποια στιγμή όλοι χτίσαμε έναν. Κι όσοι δεν χτίσαμε τοίχους, φορέσαμε πανοπλίες. Είναι οι άμυνες που αποκτάμε όταν η ζωή μάς διδάσκει ότι δεν είναι κάθε χέρι ασφαλές και δεν είναι κάθε βλέμμα φιλικό.

Το παράξενο είναι πως ύστερα από χρόνια ξεχνάμε γιατί τις φορέσαμε. Οι μάχες τελειώνουν, οι αντίπαλοι χάνονται, όμως εμείς εξακολουθούμε να κουβαλάμε το μέταλλο πάνω μας. Κι έτσι συχνά οι άμυνες που κάποτε μας προστάτευσαν γίνονται εκείνες που μας απομονώνουν.

Γι’ αυτό αγαπώ τις ρωγμές. Γιατί από εκεί περνά το απρόβλεπτο. Ένας άνθρωπος. Μια κουβέντα. Μια σιωπή που δεν βαραίνει. Ένα φως που δεν ζήτησε άδεια για να μπει.

Ίσως γιατί οι πιο σπουδαίες συναντήσεις δεν αρχίζουν όταν δύο άνθρωποι γνωρίζονται. Αρχίζουν όταν κάποιος τολμά να εμφανιστεί χωρίς τις άμυνές του. Όχι τέλειος, όχι δυνατός, όχι νικητής. Απλώς αληθινός. Με τις ατέλειες, τις ανασφάλειες και τα μικρά του ναυάγια. Εκείνη τη στιγμή δεν ζητά κατανόηση. Προσφέρει εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη είναι ίσως η πιο σπάνια μορφή τρυφερότητας.

Η ζωή δεν συμβαίνει μέσα στις βεβαιότητές μας αλλά στις μικρές χαραμάδες που αφήνουμε ανοιχτές.

Σκέφτομαι καμιά φορά πως ο χρόνος μοιάζει με τη θάλασσα. Δεν τον βλέπεις να εργάζεται κι όμως αλλάζει τα πάντα. Μετακινεί ακτές, σβήνει πατημασιές, λειαίνει πέτρες. Κάνει ξένες τις παλιές φωτογραφίες και μακρινούς τους ανθρώπους που κάποτε γνώριζαν ακόμη και τις σιωπές μας.

Ίσως γι’ αυτό να μην υπάρχει στ’ αλήθεια το «επιστρέφω». Δεν επιστρέφουμε. Απλώς συναντάμε ξανά τα ίχνη μας. Και αυτή η συνάντηση έχει πάντα κάτι από συγκίνηση και κάτι από πένθος.

Ίσως γι’ αυτό οι άνθρωποι αφήνουν τα μικρά τους παράπονα στη θάλασσα. Λέξεις που άργησαν. Τρυφερότητες που αναβλήθηκαν. Συναντήσεις που δεν έγιναν. Συναισθήματα που έμειναν να περιμένουν μια καλύτερη στιγμή και βρήκαν απέναντί τους τον χρόνο.

Και τότε καταλαβαίνεις ότι ο καθένας κουβαλά μια δεύτερη ζωή. Μια κρυφή επικράτεια πίσω από την καθημερινότητα. Μια άλλη θάλασσα.

Εκεί φυλάγονται οι φόβοι, οι επιθυμίες, οι μνήμες, οι άνθρωποι που έφυγαν και όσοι δεν ήρθαν ποτέ. Εκεί κατοικεί ό,τι δεν ξοδεύτηκε, ό,τι δεν ειπώθηκε, ό,τι περίμενε περισσότερο απ’ όσο άντεχε.

Ίσως η αληθινή οικειότητα να μην είναι να γνωρίζεις τα γεγονότα της ζωής ενός ανθρώπου. Είναι να σου εμπιστεύεται τη χώρα της σιωπής του. Τη μικρή εκείνη απογύμνωση που προηγείται κάθε αληθινής εγγύτητας.

Και ίσως η μεγαλύτερη μοναξιά να μην είναι η απουσία ανθρώπων. Ίσως η μεγαλύτερη μοναξιά να είναι να κουβαλάς μέσα σου μια ολόκληρη θάλασσα ζωής και να μη βρίσκεται κανείς να καθίσει για λίγο στην όχθη της.

Γι’ αυτό, όσο περνούν τα χρόνια, προτιμώ όλο και περισσότερο τις ρωγμές από τους τοίχους.
Όχι γιατί οι ρωγμές είναι ασφαλείς. Αλλά γιατί μόνο από εκεί μπορεί να φανεί η θάλασσα.

Η θάλασσα που κρύβουμε πίσω από τις άμυνές μας.

Και καμιά φορά, μόνο από εκεί μπορεί να βρει τον δρόμο της προς μια άλλη θάλασσα.

Δεν είναι επανάληψη

Υπάρχουν πράγματα που επιστρέφουν στη ζωή μας και άλλοι τα λένε συνήθεια. Εγώ τα λέω καταφύγια.

Ένα τραγούδι που επιστρέφει ξανά και ξανά στη ζωή σου. Ένα βιβλίο που ανοίγεις ξανά σε σελίδες ήδη υπογραμμισμένες. Ένα ταγκό που χορεύεις ενώ τα βήματα έχουν χάσει τη νεανική τους σιγουριά. Δεν είναι επανάληψη. Είναι μια συνάντηση με κάποιον που υπήρξες.

Πριν κλείσω τα είκοσι διάβασα το «Έγκλημα και Τιμωρία». Σήμερα το ξαναδιαβάζω. Δεν βρήκα το ίδιο βιβλίο. Ούτε τον ίδιο αναγνώστη. Ανάμεσα στις δύο αναγνώσεις μεσολάβησαν χρόνια, πρόσωπα, αποχωρισμοί, διαψεύσεις. Το βιβλίο έμεινε στη θέση του. Εγώ μετακινήθηκα.

Το ίδιο συμβαίνει με τα τραγούδια. Οι νότες μένουν ίδιες, αλλάζουν όμως οι άνθρωποι που τις ακούν. Κάποτε τραγουδούσαμε τον έρωτα. Ύστερα τη νοσταλγία. Αργότερα τις απώλειες. Το τραγούδι παρέμεινε το ίδιο. Εμείς αλλάζαμε νόημα στους στίχους του.

Ο χρόνος βγάζει εύκολα τους γύψους. Τα κατάγματα κάποτε δένουν. Εκείνα όμως που δεν φαίνονται στις ακτινογραφίες έχουν δικό τους ωράριο επούλωσης. Ίσως γι’ αυτό αγαπώ τις καταιγίδες. Τις μπόρες που σκοτεινιάζουν τον ουρανό, τους ανέμους που λυγίζουν τα δέντρα, τη θάλασσα όταν σηκώνεται όρθια και διεκδικεί πίσω τη στεριά.

Κάποιος μου είπε κάποτε πως τα εξωτερικά καιρικά φαινόμενα κρατούν σε ισορροπία τον καιρό που κουβαλάμε μέσα μας. Μου άρεσε αυτή η σκέψη. Γιατί μεγαλώσαμε. Αλητέψαμε. Λεηλατήσαμε και μας λεηλάτησαν. Γελάσαμε όταν ήμασταν λυπημένοι και κρύψαμε δάκρυα πίσω από αστεία.

Κι όμως, κάποια πράγματα εξακολουθούν να μας περιμένουν υπομονετικά. Ένα βιβλίο στο ράφι. Μια μελωδία στο ραδιόφωνο. Μια φωνή που νόμιζες πως είχε χαθεί και ξαφνικά επιστρέφει από τα βάθη του χρόνου.

Γι’ αυτό δεν είναι επανάληψη.
Είναι επιβεβαίωση.
Ότι κάτω από τις ηλικίες που αλλάζουν, κάτω από τα κοστούμια που μας φόρεσε ο καιρός, εξακολουθεί να υπάρχει ένας πυρήνας που αντιστέκεται.

Και ίσως η μνήμη να είναι ακριβώς αυτό.
Η επιμονή ορισμένων τραυμάτων, ορισμένων τραγουδιών και ορισμένων ανθρώπων να παραμένουν ζωντανοί, όταν όλα τα υπόλοιπα έχουν ήδη περάσει.

Η φωτογραφία είναι του Χάρη Χατζισταματίου