Πατρίδα χωρίς λεζάντα

 

Μερικές φορές η πιο δυνατή σημαία είναι αυτή που δεν υψώνεται.
Γιατί η αγάπη για τον τόπο δεν μετριέται σε μέτρα υφάσματος, αλλά σε βάθος ψυχής.

Κάθε Οκτώβρη, οι οθόνες γεμίζουν σημαίες. Μπλε, καθαρές, άκαπνες. Σαν φαντάσματα που χορεύουν στο διαδίκτυο, προσπαθούν να θυμίσουν ποιος αγαπά περισσότερο την πατρίδα. Μα ο αληθινός πατριωτισμός δεν είναι θέαμα. Είναι ήσυχη στάση, σιωπηλή παρουσία, καρδιά που ξέρει. Δεν είναι φωτογραφία, ούτε διαγωνισμός υπερηφάνειας. Είναι τρόπος να στέκεσαι στον κόσμο

Εμείς, που δεν κρεμάμε σημαίες, που δεν παρελαύνουμε, που δεν δακρύζουμε ακούγοντας τον ύμνο, δεν αγαπάμε λιγότερο τον τόπο μας. Τον αγαπάμε αλλιώς. Όχι με θόρυβο, αλλά με επίγνωση. Τον αγαπάμε, μέσα από τη μουσική του Χατζιδάκι, που ψιθυρίζει την ευαισθησία των πραγμάτων και του Θεοδωράκη, που σηκώνει τη φωνή της δικαιοσύνης και της μνήμης. Μέσα από το φως του Ελύτη, τη σιωπηλή αντοχή του Ρίτσου, τα λόγια και τα έργα εκείνων που κράτησαν ζωντανή την ψυχή αυτού του τόπου χωρίς να χρειαστούν σημαίες για να το αποδείξουν.

Η αγάπη μας δεν φορά στολή. Δεν ζητά πιστοποιητικά, δεν ψάχνει εχθρούς για να επιβεβαιωθεί. Είναι αγάπη που σέβεται, που πονά, που δεν χρειάζεται να φωνάξει για να ακουστεί.

Ίσως αφήσαμε χώρο στους “υπερπατριώτες” να ντύνονται στα μπλε πάνω από τα μαύρα, όμως ο αληθινός πατριωτισμός δεν χρειάζεται στολή. Χρειάζεται ψυχή.
Πατριωτισμός είναι να επιμένεις στο φως, ακόμη κι όταν το φως μικραίνει. Να προστατεύεις τη γλώσσα, τον πολιτισμό, τη μνήμη. Να αφήνεις να σε οδηγεί η μουσική, η ποίηση. Να προσπαθείς να κρατήσεις τον τόπο ανθρώπινο.

Γιατί, όπως γράφει ο Οδυσσέας Ιωάννου, “όταν χρειάζεσαι λεζάντα για την περηφάνια σου, κάτι έχει ήδη χαθεί”.
Η πατρίδα δεν θέλει λεζάντα. Θέλει ψυχή και ήχο.

Όταν το χώμα υποχωρεί

Γι’ αυτό κοιτάζω πίσω. Όχι γιατί νοσταλγώ, αλλά γιατί δεν αντέχω το βάρος του παρόντος. Γυρίζω το βλέμμα εκεί όπου τα πράγματα, όσο δύσκολα κι αν ήταν, είχαν ακόμα προσανατολισμό. Ζω σ’ έναν τόπο όπου η απάτη έγινε μέτρο ευφυΐας, κι η πολιτική σκηνή, ένα θέατρο χωρίς θεατές. Σε μια χώρα που ξόδεψε την αξιοπρέπεια της σε βουλευτικά καθίσματα, σε πρόσωπα που πλούτισαν με τη φθορά των άλλων.

Θα ήθελα να απαγορεύσω την επιστροφή. Μα το παρόν δεν αφήνει χώρο για βήματα μπροστά. Ο φόβος για το αύριο γεννιέται μέσα στη σιωπή του σήμερα, και το μέλλον μοιάζει με πόρτα που δεν ανοίγει. Κάποτε υπήρχε μια βεβαιότητα, κάθε μέρα κουβαλούσε ένα μέτρο φως παραπάνω. Τώρα, το φως λιγοστεύει, και γι’ αυτό επιστρέφω στα σκοτεινά, να το αναζητήσω.

Δεν εξωραΐζω το χθες. Το πλησιάζω όπως αγγίζεις ένα παλιό τραύμα, για να δεις αν ακόμη πονά. Η μνήμη δεν είναι παρηγοριά, είναι εργαλείο επιβίωσης. Στις αποθήκες του χρόνου στέκουν οι εικόνες, στοιβαγμένες, πρόθυμες να σου θυμίσουν πως κάποτε υπήρξες. Κι αν τις φωτίσεις σωστά, δεν σε γυρίζουν πίσω, σε επαναφέρουν στον εαυτό σου.

Σ’ αυτόν τον τόπο που το χώμα υποχωρεί, που η γη βουλιάζει κι ο λόγος έχασε το κύρος του, μόνο οι σταθερές αντέχουν, οι λέξεις που έγιναν ποίηση, οι στίχοι που κράτησαν όρθια τη φωνή.

Γι’ αυτό επιμένω να γράφω. Δυσκολεύομαι, ναι, μα ψάχνω εκείνες τις λέξεις που μπορούν ακόμη να ματώσουν. Τις λέξεις - μαχαίρια που δεν κολακεύουν, αλλά σημαδεύουν. Γιατί μόνο έτσι μπορεί να ειπωθεί η αλήθεια, όταν κόβει.

Ό,τι μένει όταν σωπάσεις

Όσο περνούν τα χρόνια, μαθαίνεις να μη φοβάσαι τη σιωπή. Στην αρχή σε τρομάζει, γιατί μέσα της ακούς όσα δεν τόλμησες ποτέ να πεις. Ύστερα τη συνηθίζεις. Και κάποια στιγμή τη χρειάζεσαι. Κάποτε πίστευα πως η μοναξιά είναι τιμωρία. Τώρα τη βλέπω σαν καθρέφτη. Ό,τι κι αν κρύψεις, θα στο επιστρέψει. Εκεί, μέσα στο απόλυτο αθόρυβο, μαθαίνεις ποιος είσαι χωρίς χειροκρότημα. Δεν είναι εύκολο. Είναι, όμως, αληθινό.

Ο φόβος της μοναξιάς δεν είναι φόβος για τους άλλους. Είναι φόβος για τον εαυτό σου. Γι’ αυτό και τόσοι άνθρωποι γεμίζουν τη ζωή τους με θόρυβο, με παρέες που δεν ακούν, με λόγια που δεν λένε τίποτα. Μένουν διαρκώς «μαζί», μόνο και μόνο για να μην χρειαστεί να συναντήσουν τον εαυτό τους. Η σιωπή τρομάζει γιατί δεν έχει έξοδο κινδύνου.

Και όμως, μόνο εκεί, μέσα στην ησυχία, ξαναβρίσκεις όσους άξιζαν. Οι απόντες έρχονται ήσυχα, χωρίς δράματα. Ένα βλέμμα, μια φράση, ένας στίχος της Γώγου, «ξέρω πως ποτέ δε σημαδεύουνε στα πόδια». Η μοναξιά, όταν την περάσεις απέναντι, γίνεται σπίτι.

Δεν είναι ρομαντική ούτε μελαγχολική. Είναι καθαρή. Σε ξεπλένει από τη συνήθεια, σου θυμίζει τι σημαίνει να επιλέγεις. Όταν αντέξεις τη σιωπή, όταν πάψεις να φοβάσαι το μέσα, τότε αρχίζεις να ονειρεύεσαι ξανά, όχι από φυγή, αλλά από δύναμη.

Ό,τι μένει όταν σωπάσεις, είναι εσύ. Χωρίς άμυνες, χωρίς κοινό, χωρίς χειροκρότημα. Μόνο ο στόχος, πάντα εκεί που πονάει πιο πολύ:
στο μυαλό.

Η φωτογραφία είναι του Ευριπίδη Κλεόπα. Μόνο μόνος, μπορείς να την δεις.

Το βάρος του μπλε

Παραμονές εθνικής επετείου. Οι σημαίες ξαναβγαίνουν στα μπαλκόνια, πλυμένες και σιδερωμένες, σαν να μπορούν να ξεπλύνουν κι εμάς από τις ενοχές μας. Κι όμως, κάθε φορά που τις βλέπω, το μπλε με βαραίνει. Όχι γιατί φταίει το χρώμα, αλλά γιατί φταίμε εμείς. Εμείς που το φορέσαμε σε λάβαρα μίσους, σε παρελάσεις τυφλής υπακοής, σε πορείες όπου η Ιστορία σέρνεται πίσω από συνθήματα. Το μπλε δεν φταίει, είναι της θάλασσας και του ουρανού. Εμείς το λεκιάσαμε. Έτσι χάνονται οι λέξεις, έτσι στραβώνει το φως.

Κι όμως, κάθε φορά επιστρέφουν μέσα μου εκείνοι. Οι νέοι με τα «πρησμένα γόνατα», που τόλμησαν να κρατήσουν τη σημαία αλλιώς. Όχι για την πατρίδα που φώναζε, αλλά για την πατρίδα που πονούσε. Αυτοί είναι το μπλε της ελευθερίας. Αυτοί που έμαθαν πως η σημαία δεν χρειάζεται φρουρούς, χρειάζεται συνείδηση. Και πως η αγάπη για τον τόπο δεν μετριέται με παρελάσεις, αλλά με πράξεις ανθρωπιάς.

Αν με ρωτήσεις αν υπάρχει ελπίδα, θα σου πω πως ναι, δεν φαίνεται όμως με την πρώτη ματιά. Χρειάζεται σκοτάδι για να εκτιμήσεις το φως, χειμώνα για να λαχταρήσεις την άνοιξη, σταύρωση για να πιστέψεις στην Ανάσταση. Το φως υπάρχει, απλώς δεν κάνει θόρυβο. Κρύβεται στους ανθρώπους που δεν κρατούν τη σημαία για επίδειξη, αλλά για μνήμη.

Κι αν υπάρχει σήμερα νόημα σε αυτή τη γιορτή, δεν βρίσκεται στις ομιλίες ούτε στα στεφάνια. Βρίσκεται στα χέρια που την κρατούν με ευθύνη και όχι με κραυγή. Γιατί , όπως έγραφε ο Στάθης, άλλο η σημαία στα χέρια του Παπαφλέσσα, κι άλλο στα χέρια του ταγματασφαλίτη. Άλλο στα χέρια του αντάρτη παπά, κι άλλο του φασίστα που τη βεβηλώνει με τον χαιρετισμό του.

Η σημαία δεν έχει ψυχή. Της τη δίνει αυτός που την κρατάει.

Ο καθρέφτης του ήλιου

Σαν σήμερα γεννήθηκε ο Μάνος Χατζιδάκις, ο άνθρωπος που έβαλε τη μουσική να περπατήσει μέσα στα στενά της ψυχής μας και να διδάξει ήθος. Έστησε έναν καθρέφτη απέναντι στην εποχή του κι εκεί, μέσα στο φως, φάνηκε ο άνθρωπος πιο όμορφος, πιο ελεύθερος.

Έπλασε μια Οδό Ονείρων, για όσους δεν βολεύονται με τη μετριότητα.

Έμαθε στα Παιδιά κάτω στον κάμπο, πως η ζωή δεν είναι παρά μια Μπαλάντα του Ουρί, ένας αγώνας ανάμεσα στη θλίψη και στο θαύμα. Μας θύμισε ότι η αγάπη είναι ο φόβος που μας ενώνει, ότι η αθανασία δε μας χρειάζεται, αν δεν έχουμε ψυχή. Έκανε το φεγγάρι κόκκινο και το πρόσφερε σε μια Πόλη μαγική, που ακόμη ψάχνει να θυμηθεί ποια είναι. Μίλησε για τη Μυρσίνη που ανθίζει, για τον Μεθυσμένο δρόμο, για το όνειρο που χάθηκε στο πέλαγο, για το χαμόγελο της Τζοκόντας που ακόμη μας κοιτάει ειρωνικά.

Ο Χατζιδάκις πίστευε στη δύναμη του ωραίου και του διαφορετικού.

Είχε τον θάρρος να πει πως η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει, μα μόνο όταν σιωπά μπροστά στην ασχήμια.

Κι όταν τραγούδησε Μην τον ρωτάς τον ουρανό, ήξερε πως η απάντηση βρίσκεται πάντα μέσα μας, εκεί όπου η μουσική του συναντά την αξιοπρέπεια.

Κάθε του νότα μια μικρή επανάσταση.

Κάθε του λέξη μια υπόσχεση ότι το πέλαγο είναι βαθύ, μα ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί όρθιος.

Ο λόγος του ήταν προοδευτικός, αιχμηρός, απελευθερωμένος από τα στερεότυπα.

Απέναντι στην ευκολία, πρότεινε το μέτρο.

Απέναντι στην εξουσία, την ευγένεια του πνεύματος.

Απέναντι στη βαρβαρότητα, τη σιωπή του πιάνου του.

Και στο τέλος, μέσα από τον Κεμάλ, είπε την πιο σκληρή αλήθεια:

«Αυτός ο κόσμος δε θα αλλάξει ποτέ.»

Όχι από απαισιοδοξία, αλλά σαν υπενθύμιση πως η αλλαγή αρχίζει μόνο από εκείνον που τολμά να ονειρεύεται.

Γι’ αυτό και δεν χρειάζεται επέτειος για να τον θυμόμαστε.

Ο Χατζιδάκις είναι εδώ, κάθε φορά που μια νότα αντιστέκεται στη φτήνια, κάθε φορά που μια λέξη ξαναβρίσκει το νόημά της.

Είναι ο καθρέφτης του ήλιου που μας δείχνει, ακόμη,

πώς μπορεί να μοιάζει ένας κόσμος όμορφος.

Κόντρα στην αναμονή

Μην σας ξεγελά το πρώτο πρόσωπο, δεν πρόκειται για εξομολόγηση. Είναι μια άσκηση αντοχής, μια προσπάθεια να μείνει ο νους καθαρός μέσα στον θόρυβο. Οι Ενεστώτες δεν είναι για τέτοιες αποστολές, καίγονται εύκολα.

Ζούμε αναβάλλοντας. Αναβάλλουμε τη χαρά, τη λύπη, την αρχή και το τέλος. Αφήνουμε τα πράγματα να ωριμάζουν έξω από εμάς, σαν να περιμένουμε ένα σημάδι που ποτέ δεν έρχεται. Και στο μεταξύ, ο χρόνος μάς προσπερνά αθόρυβα, κουβαλώντας τις στιγμές που δεν τολμήσαμε να ζήσουμε.

Το παρελθόν στήνει παγίδες στο παρόν, το μέλλον υπόσχεται ψευδείς σωτηρίες. Ανάμεσά τους, στεκόμαστε ακίνητοι, εξαντλημένοι από προβλέψεις. Η αναμονή μάς έγινε τρόπος ζωής, μια ήπια ασθένεια που δεν φαίνεται, μα φθείρει σιωπηλά.

Μαντεύουμε το αύριο σαν να μπορούμε να το διαπραγματευτούμε. Τι θα συμβεί, πότε, με ποιον τρόπο. Κι όμως, τίποτα δεν έρχεται όπως το περιμέναμε. Τα καλά δεν είναι τόσο φωτεινά, τα κακά όχι τόσο μαύρα. Μόνο η αναμονή είναι πάντα σκοτεινή. Αυτή μας κλέβει τον χρόνο, οι ώρες που δεν συνέβη τίποτα, μα ζήσαμε σαν να συνέβη το χειρότερο.

Θυμάμαι να φοβάμαι. Πάντα. Και πάντα, όταν ερχόταν το δύσκολο, δεν ήταν τόσο δύσκολο όσο νόμιζα. Το κακό, στην πραγματικότητα, είχε λιγότερη δύναμη από τη σκιά του. Ό,τι με τρόμαζε, με λύτρωνε μόλις το αντίκριζα. Δεν ήταν η ζωή που με βασάνιζε, ήταν το μυαλό που τη μετέτρεπε σε εφιάλτη.

Ίσως η αισιοδοξία να είναι απλώς η τέχνη να αντέχεις χωρίς να περιμένεις. Να στέκεσαι μέσα στη στιγμή, χωρίς προειδοποιήσεις, χωρίς εγγυήσεις. Να αποδέχεσαι το τώρα όπως είναι, ατελές, αστάθμητο, ζωντανό.

Γιατί κάθε φορά που περιμένουμε, χάνουμε λίγο απ’ ό,τι είμαστε. Κάθε φορά που προβλέπουμε, σβήνουμε ένα ενδεχόμενο χαράς. Κάθε φορά που αναβάλλουμε, μικραίνει η ζωή.

Ίσως το μόνο που αξίζει να σώσουμε είναι η παρουσία μας εδώ, σε αυτή τη μικρή ρωγμή του χρόνου. Να ζούμε, όχι αργότερα, όχι όταν περάσει ο φόβος, αλλά τώρα. Κόντρα στην αναμονή. 

Ανάμεσα στις ρωγμές

Οι γιορτές, όσο μεγαλώνουμε, δεν είναι πια για ευχές. Είναι για απολογισμούς. Για σιωπηλές μάχες με όσα σωπάσαμε, με όσα δεν προλάβαμε να πούμε. Και με όσα δεν χρειάστηκε ποτέ να ειπωθούν, γιατί μίλησαν αλλιώς, σε μια ματιά, σε μια απουσία, σε ένα βλέμμα που κράτησε λίγο παραπάνω απ’ όσο έπρεπε.

Δεν είναι εύκολο να γιορτάζεις τον εαυτό σου. Χρειάζεται θάρρος να αντικρίσεις τα λάθη σου χωρίς να χάσεις την αξιοπρέπεια, γνώση να δεις την πορεία όχι σαν δρόμο επιτυχιών, αλλά σαν το αργό ξεγύμνωμα ενός ανθρώπου που μαθαίνει να βρίσκει φως μέσα απ’ τις ρωγμές. Εκεί, στις ρωγμές, μπαίνει το φως. Εκεί κατοικεί η αλήθεια, όχι στην τελειότητα.

Αν κάτι εύχομαι σήμερα, δεν είναι μακροημέρευση ούτε επιτυχία. Είναι να μη συνηθίσω. Να μη μάθω ποτέ να περνώ δίπλα από τη ζωή σαν τουρίστας. Να παραμένω ευάλωτος, ακόμη κι αν αυτό πονάει. Να με συγκινεί το τίποτα, το θρόισμα της βροχής, ένα άδειο παγκάκι, μια φωνή που γυρίζει από παλιά, η σιωπή που σπάει για μια στιγμή και σε αφήνει άναυδο.

Ίσως, τελικά, η γιορτή να είναι μια μικρή επανάσταση απέναντι στο χρόνο. Μια κραυγή που δεν ακούγεται, αλλά που ξυπνά μέσα μου το αίσθημα ότι υπάρχω, ότι θυμάμαι, ότι κάτι μπορεί να αλλάξει, ακόμη κι αν αυτό το κάτι είναι μόνο η ματιά μου που βλέπει τον κόσμο.

Κι έτσι, χωρίς φωνές και λαμπάκια, αφήνω τη γιορτή να καίει μέσα μου. Να φωτίζει τις σκιές που μένουν στις ρωγμές, να τρυπάει την επιφάνεια της καθημερινότητας, να μου θυμίζει ότι η αλήθεια δεν κατοικεί στο άψογο, αλλά στο ανοιχτό, στο ευάλωτο, στο ζωντανό.