Πες μου και άλλα

Για το χρόνο και σήμερα. Στην εκπνοή των γενέθλιων τον θυμόμαστε και όχι μόνο, εγώ πάντως το Μάη πάντα. Ωραία φεύγουν τα χρόνια και σε απελευθερώνουν από το βάρος τους, για να πάρουμε και την αισιόδοξη άποψη. Οι απολογισμοί είναι το πρόβλημα, γιατί όπως και να το κάνουμε δεν πρέπει να κάνουμε ταμείο; Οι χρόνοι είναι κάθετες γραμμές που περικλείουν ότι θυμόμαστε και ότι μας αρέσει, ακόμα και αυτά που μας πληγώνουν αλλά που χρειάζεται που και που να μπαίνουν στα έξοδα για να βγαίνει το υπόλοιπο χωρίς χρέη.
…………………………………………………………………………………………..
«Αυτό που μας λερώνει γύρω μας είναι η ζωή και η πραγματικότητα. Ζητήσαμε εμείς τέτοια ένδεια αισθημάτων; Ονειρευτήκαμε εμείς την εξορία της ηθικής; Έτσι έγινε; Οι αγάπες που χάσαμε είναι όλα τα λεφτά; Ή εκείνες που δεν ήρθαν ποτέ; Κουραστήκαμε να μαθαίνουμε αριθμητική με τις απώλειες».
………………………………………………………………………………………….. Ο χρόνος δεν μετράει για όλους το ίδιο, σε μερικούς αρκούν οι ισολογισμοί των λογιστών. Αρκεί το συν των υλικών για να είναι ευτυχισμένοι. Ο λόγος γι’ αυτούς που κρατάνε άρρηκτους τους δεσμούς με την παιδική αθωότητα και με μια σπίθα μπορεί ακόμα να πάρουν φωτιά, όχι για να καούν αλλά για να φωτίσουν.
Οι άλλοι θα καούν, από τριβή μεταξύ τους, θα πέσουν στο λάκκο που άνοιξαν και θα χαθούν στα έγκατα. Αλλά και χωρίς αυτά έτσι και αλλιώς είναι καμένοι και δεν χρειάζεται φωτιά γι’ αυτό.
…………………………………………………………………………………………..
Για μας που κάνουμε όνειρα για το χρόνου, όπως: «του χρόνου θα πάρω ποδήλατο», «θα ξεκινήσω γυμναστική», «θα κόψω το τσιγάρο»,«θα πάω ταξίδι στη Κούβα», «θα διαβάσω ένα βιβλίο το μήνα», «θα πάρω γάτο, επήρα και τον έχασα, θα πάρω σκύλο που είναι πιο πιστός. Μπορεί και να ερωτευτώ. Για μας που κάνουμε όνειρα για του χρόνου, πώς να σημειώσουμε την ήττα μας σ΄ αυτό το αχανές τοπίο της λησμονιάς;

Φωτογραφία της στιγμής

Είναι αναγκαίο πολλές φορές από την στήλη να δίνονται εξηγήσεις. Ο αφαιρετικός
λόγος, παρόλη τη γοητεία που ασκεί εμπεριέχει κινδύνους. Τα λογοτεχνικά κείμενα δεν είναι έκθεση επιχειρημάτων, είναι κατάθεσης ψυχής και η ψυχή πολλές φορές δεν πάει χέρι χέρι με την λογική. Πριν απαντήσω στις ενστάσεις - κυρίως από το γυναικείο φύλο - για το τελευταίο κείμενο, θα ξαναθυμίσω ένα ποίημα, χρέος στον ποιητή Δημήτρη Σουρβίνο που έφυγε από τη ζωή την περασμένη Πέμπτη. Εκδρομείς - Επιδρομείς ο τίτλος:
Βαβυλώνιοι Ασιάτες Ευρασιάτες/ ταξειδιώτες εκδρομείς επιδρομείς/ περίδρομοι κοντοβράκηδες/ διοπτροφόροι και μη/ δόκτορες και διαρρήκτες/ στα θερινά πουκάμισα τους/ σχεδιασμένα σημεία και τέρατα/ και γραφές ακατάληπτες λατινογενείς/ επίσης ξενωτικες εξωτικές γυναίκες/ μες απ’ τα διάφανο χιτώνα τα στήθια/ κρέμονται γυμνά και έτοιμα προς χρήσιν/ ιθαγενείς ανθεκτικοί επιβήτορες/ κράχτες μεταπράτες μικρέμποροι/ μικράνθρωποι θεομπαίχτες/ καρότσια παρδαλά με εικονίσματα ταλαίπωρα/ οσίων μαρτύρων και παλληκαριών/ της Παναγίας της Μαυροφορούσας/ και του Παλαιολόγου του στερνού μας/ μπρίκια τηγάνια και κάλπικα νομίσματα/ δήθεν αρχαία και η γενική της πόλης άποψη/ σε φωτογραφία κίτρινη από δίπλα/ περί τα τέλη του δεκάτου ενάτου αιώνα.
«Ποια συνέχεια θα μπορούσε να έχει αυτή εικόνα των περασμένων δεκαετιών; Η γενική της πολλής άποψη, σε φωτογραφία κίτρινη, έπνιγε κάθε προσδοκία.
Η κατήφεια από την οικονομική κρίση είναι έκδηλη στην αγορά της πόλεως μας και το παρελθόν ανήμπορο να γλυκάνει με νότες νοσταλγίας την κατάσταση. Όσο για τους ανθεκτικούς ιθαγενείς επιβήτορες, σήμερα όσοι ζουν, έχουν προστάτη…»
Το παραπάνω δημοσιεύθηκε, το περασμένα καλοκαίρι, από την στήλη, ποιος δεν θα είχε σήμερα ενστάσεις, παρόμοιες με αυτές που μου εξέφρασαν κάποιες αναγνώστριες για την τελευταία παράγραφο του προηγούμενου;
«Τελικά οι γυναίκες είναι η πιο συντηρητική φάρα. Η μανία της ιδιοκτησίας τις προτρέπει να σου αφαιρούν τα πάντα,. Αθόρυβα σε πλησιάζουν, σε τυλίγουν και σε τρώνε κομμάτι κομμάτι, μέχρι να το πάρεις μυρωδιά έχεις μείνει ο μισός. Όταν σε σακατέψουν είναι έτοιμες να σου προσφέρουν υπηρεσίες, γίνονται απαραίτητες. δεκανίκι σε μια αναπηρία δημιούργημα τους». Το συμπέρασμα είναι εκείνης της στιγμής εκείνης της ψυχής, της θυμωμένης, της πληγωμένης και ο πληθυντικός χρησιμοποιείται για τονίσει τον ενικό. Και ο Δημήτρης Σουρβίνος εκείνη την στιγμή φωτογράφισε την γενική της πόλης άποψη σε φωτογραφία κιτρίνη...

Τα μαύρα φεγγάρια του έρωτα

Ας κλείσουμε τα ανοιξιάτικα, με παπαρούνες. Χρόνια πίσω, με τον ίδιο ουρανό, με τις ίδιες ανησυχίες. Ανίσχυρες οι ερωτικές εμπειρίες μπροστά στη καινούργια λαίλαπα.
Ένα βαθύ σκοτωμένο κόκκινο κυριαρχούσε στον ορίζοντα εκείνο το βράδυ. Τα σταθερά της πίστης μου, είχαν εξανεμισθεί. Τα δόγματα, που διευκόλυναν τη ζωή μου, διάτρητα πλέον από τις σφαίρες των αμφιβολιών. Νοιώθω να γρονθοκοπιέμαι από πλήθος μπερδεμένων συναισθημάτων.
Οι αδιάβλητες μαρξιστικές μου ιδέες, με καθήλωναν σε μια πίστη ζωή, με νανούριζαν εν ειρήνη, με σκέπαζαν με το πέπλο του ύπνου του δικαίου, η απειλή της παράβασης, της κομματικής ορθοδοξίας, θα ήταν ηπιότερη της σημερινής ψυχικής μου ορφάνιας και ίσως απαραίτητη για να αποφύγω τα πλοκάμια κάθε αμφιβολίας γύρω από τα δογματικά « πιστεύω»
Ήταν ξεκούραστη εκείνη η εποχή, η σημερινή συμπεριφοράς της σκέψης μου άσπλαχνη, πήρε αέρα και περιφέρεται τις νύχτες σε αλήτικες διαδρομές. Με παράτησε άοπλο να τα ανακαλύψω όλα μόνος μου
………………………………………………………………………………………….
Όταν έχω μέρες να τη δω, όλο και βουλιάζω στο βαθύ αυλάκι της ανάγκης μου.
………………………………………………………………………………………….
Η πείρα των ερώτων του παρελθόντος, δεν μπορεί να μου προσφέρει ούτε ένα ποτήρι νερό. Το σημερινό συναίσθημα είναι ξεχωριστό, μοναδικό, όπως ο κάθε έρωτας, μόνο που ο καινούργιος σβήνει τα παλιά και σου δημιουργεί την ψευδαίσθηση της αιωνιότητας.
Επαναλαμβάνω τα ίδια σφάλματα, γλιστρώ στη ζώνη του έρωτα, στολισμένος με ψευδαδάμαντες χωρίς να αλλάξω ρούχα, κανονισμούς, αρχές και λέξεις. Και ενώ το ξέρω, ανυποψίαστος μπαινοβγαίνω με τα ίδια. Έτσι θα βρεθώ για άλλη μια φορά σε περιπέτειες, θα παρεξηγηθώ, θα κινδυνεύσω. Βουτάω στα βαθιά χωρίς οξυγόνο στον απρόβλεπτο βυθό
Ας το πάρω απόφαση, άλλωστε δεν είναι η πρώτη φορά που απογοητεύουμε. Μα όσο εύκολο είναι να γοητεύεσαι τόσο δύσκολο είναι να απογοητεύεσαι. Η απογοήτευση είναι μια έξοδος σε ελεύθερες διαδρομές και θέλει πολύ κουράγιο να τις περπατήσεις
………………………………………………………………………………………….
Η αποκάλυψη του ειλικρινέστερου εαυτού μου, είναι πολύ δύσκολα αποδεκτή.
………………………………………………………………………………………….
Ένα ψυχολογικό κομπόδεμα με προτρέπει σε ακραίες λύσεις. Απόψε πρέπει να λύσω το γόρδιο δεσμό. Η σιωπή και το σκοτάδι, τροφή για τις μαγευτικές διεργασίες της ψυχής μου.
Παίζω κρυφτό με την φαντασία μου, όπως ένα παιδί που μεγάλωσε και λαχταρά τα παλιά του παιχνίδια, θέλω πολύ να παίξω αλλά ντρέπομαι γιατί δεν έχω συμπαίχτη.
…………………………………………………………………………………………..

Στις πιο τρικυμισμένες ώρες των ερωτών μας, η εικόνα ολοκάθαρη. Τώρα καταλαβαίνω πόση ξένη είναι.
…………………………………………………………………………………………..
Τελικά οι γυναίκες είναι η πιο συντηρητική φάρα. Η μανία της ιδιοκτησίας τις προτρέπει να σου αφαιρούν τα πάντα,. Αθόρυβα σε πλησιάζουν, σε τυλίγουν και σε τρώνε κομμάτι κομμάτι, μέχρι να το πάρεις μυρωδιά έχεις μείνει ο μισός. Όταν σε σακατέψουν είναι έτοιμες να σου προσφέρουν υπηρεσίες, γίνονται απαραίτητες. δεκανίκι σε μια αναπηρία δημιούργημα τους.
…………………………………………………………………………………………..

Η ζωή ανήκει στους υπομονετικούς εγώ όμως δεν είμαι…

Που επιστρέφει κανείς όταν πρέπει;

Μπορεί να μη καθορίζουν οι εποχές τους αγώνες, κάποιοι μήνες όμως, έχουν ταυτισθεί μαζί τους. Ο Μάης της Γαλλίας του 1968 άλλαξε το νόημα του πληθυντικού και του ενικού, άλλαξε την γαλλική γλώσσα. Ο πληθυντικός έπαψε να σημαίνει σεβασμό στον συνομιλητή. Και ο ενικός, από δείκτης κατωτερότητας του συνομιλητή, από τότε σημαίνει αποδοχή, φιλία και αλληλεγγύη.
«Τον Μάη λένε πως βρέξει» και μπορεί να συμβεί. Τον Μάη όμως δεν χρειάζεται να πουν πως θα ανθίσει και ανθίζουν όλα. Και τα λουλούδια, για να στολίσουν χαρές και πίκρες.
…………………………………………………………………………………………..
Οι «Πολίτες εν δράσει» ταρακούνησαν για άλλη μια φορά τα λιμνάζοντα ύδατα της τοπικής μας κοινωνίας, προβληματίζοντας τους θεατές, που παρακολουθούν το έργο εκ του μακρόθεν και ευελπιστούν σε ένα αίσιο τέλος. Τους θύμισαν ότι και αυτοί μαζί με αυτούς, έχουν ένα ρόλο σ’ αυτή την προσπάθεια και το τέλος που περιμένουν στην λύση των μακροχρόνιων προβλημάτων είναι και δική τους υπόθεση. Τους θύμισαν την ιστορία, που τίποτα δεν χαρίζεται αλλά καταχτιέται έτσι και μόνο έτσι, με διαρκείς αγώνες και κάτω από βροχή…
Σε αυτή την βασανισμένη πόλη, οι προσπάθεια αυτού του μικρού πυρήνα ενεργών πολιτών, μας επιτρέπει ακόμα να ελπίζουμε
…………………………………………………………………………………………..
Αφορμή μου έδωσε ένα σχόλιο πριν απ’ το τραγούδι «όλα σαν όνειρα περνούν» «Μην ψάχνεις τον κόσμο να βρεις τίποτα. Ό, τι είναι να βρεθεί βρίσκεται ήδη κοντά σου, δίπλα σου, στο απέναντι μπαλκόνι. Όταν πρόκειται να συμβεί η συνάντηση, οι δρόμοι, λες και έχουν συνεννοηθεί, αν και παράλληλοι, προσποιούνται ότι τέμνονται και έρχονται τα βήματα κοντά. Σαν να υπάρχει ένας αόρατος κόσμος μέσα στον κόσμο που κινεί νήματα κι εμείς σαν μαριονέτες οδεύουμε σ’ αυτό που νομίζουμε τυχαίο και τελικά είναι μοίρα. Κι ύστερα; Κι ύστερα όλα σαν όνειρα περνούν, αν δεχτούμε ότι τα όνειρα δεν μένουν πιστά στο δημιουργό τους και όταν ξημερώνει φοράνε τα ρούχα μας και βγαίνουν στους δρόμους αναζητώντας μια δεύτερη ευκαιρία σ’ ένα δεύτερο κορμί. Που επιστρέφει κανείς όταν πρέπει;»
…………………………………………………………………………………………..
Στο δρόμο του αγώνα. Για να στολίζουν τα μαγιάτικα λουλούδια τις νίκες μας.

Αυτά που έζησα τρομάζουνε το χρόνο

Το Μάη λένε πως βρέξει, έγραφα τον Μάρτη και δεν διαψεύστηκαν. Εμείς όμως εκεί, στάσιμοι, καρφωμένοι στο σημείο που το μυαλό άφησε να το παρασύρουν όλοι οι δυνατοί άνεμοι για να έχει να λέει για τα ταξίδια. Ακίνητοι και φευγάτοι. Σιγά τι είναι τα χρόνια. Αποσυμπιεσμένες στιγμές κατά μια έννοια. Αφού πρέπει να μεγαλώσουμε, ας το κάνουμε με λίγη αξιοπρέπεια. Υπάρχουν δυο σχολές γύρω από την θεωρία του χρόνου, υποστηρικτές της πρώτης αυτοί που τον αποσιωπούν, πιστεύοντας πως έτσι σταματάει να μετράει. Στην δεύτερη, με αυτούς και εγώ, αυτοί που αυτοσαρκάζουν τα χρόνια που περνούν, χωρίς το φόβο της πρόσθεσης και λίγο παραπάνω. Είναι αυτοί που ξορκίζουν το κακό απαξιώνοντας τον φόβο.
………………………………………………………………………………………….
Και σαράντα πήγα και έφυγα τρέχοντας, ψάχνοντας αλλού την ηλικία μου. Το χρόνο δεν τον μετράμε πλέον με κεριά γενεθλίων. Το χρόνο τώρα τον μετράμε με απουσίες.
Μεγαλώνουμε περιστρεφόμενοι γύρω από τον ίδιο άξονα. Δεν αλλάζουμε, ο εαυτός μας ξανά. Σε μια ισορροπία εύθραυστη και προσποιούμενη και με τη θεωρία πάντοτε στο τσεπάκι, να ντύνει την πράξη, να μας δικαιολογεί τα βήματα. Που δεν μετρήσαμε και τα κάναμε. Που όλα τα λογαριάσαμε, φοβηθήκαμε τελικά και δεν τα κάναμε, μία η άλλη.
…………………………………………………………………………………………..Θυμάστε ένα κείμενο που έγραψα παλιότερα για τις ευεργετικές επιπτώσεις της πρεσβυωπίας; Ε! λοιπόν αυτή η καλπάζουσα πρεσβυωπία, που λειτουργεί σε αντιστάθμισμα του χρόνου του αδυσώπητου, σβήνει πολλά από τα μελαγχολικά σημάδια του. Αφαιρεί στα δικά μας, στραβά μάτια πολλά χρόνια που μας επιβαρύνουν. Στον καθρέπτη συνεχίζουμε να βλέπουμε, αφού δεν βλέπουμε, καστανά τα γκρίζα μας μαλλιά και χωρίς ίχνος ρυτίδας το σκαμμένο πρόσωπο μας. Μας ενεργοποιεί τη μνήμη και αυτό είναι, μεγάλο πλεονέκτημα στην ανηφόρα της ζωής.
…………………………………………………………………………………………..
«ο έρωτας είναι πράξη ακραία και οριακή. Και ή τη ζεις με τα όλα της – συμπεριλαμβανομένης της ολικής καταστροφής ενίοτε – η την προσπερνάς, κι όταν γκριζάρεις ψάχνεις τοίχους να ματώσεις το κεφάλι σου που δεν την έζησες».
Λοιπόν για να πούμε την αλήθεια δεν φτάνει η πρεσβυωπία για να βγάλουμε την ανηφόρα, είναι αυτά που ζήσαμε και σε μένα αυτά μου επιτρέπουν να διατηρήσω το κεφάλι μου σώο και αβλαβές...

Όταν οι ποιητές είναι μακριά…

Για τους ποιητές σας έγραφα την περασμένη εβδομάδα, γι’ αυτούς που δίνουν νόημα στις λέξεις και τις διατηρούν ζωντανές, που με το αίμα της ψυχής τους αποτυπώνουν τα χρώματα στην πραγματική τους διάσταση.
«Γιατί η ποίηση είναι η αποθέωση του λόγου, το καθαρό του απόσταγμα και η προσέγγιση στα τοπία της, απαιτεί την άσκηση της ευαισθησίας του αναγνώστη, η ποίηση εκ προοιμίου απευθύνεται σε όσους είναι πρόθυμοι να καταβάλλουν το αντίτιμο μιας πνευματικής περιπέτειας …» λέει ο συμμαθητής μου, ποιητής Σωτήρης Τριβιζάς σε συνέντευξη στην εφημερίδα «Τα ΝΕΑ»
Οι περισσότεροι όμως, δυστυχώς, δεν δείχνουν πρόθυμοι, και αυτό το ξέρουν οι πολιτικοί, και δεν διστάζουν να θυσιάσουν λέξεις για να χαϊδέψουν τα αυτιά των ψηφοφόρων τους.
Κάπως έτσι έχουν διαμορφωθεί οι αντίπαλες πτέρυγες. Από τη μία μια μικρή μειοψηφία που προσπαθεί να διαφυλάξει το θησαυρό της γλώσσας δίνοντας νόημα και αξία στις λέξεις και από την άλλη οι πολιτικοί που ξοδεύουν ανέξοδα τα λόγια μέχρι την τελική απαξίωση των λέξεων.
«Αν το περιβάλλον αποτελούσε όντως κυβερνητική προτεραιότητα, τότε θα ήταν απολύτως περιττό να χαρακτηριστεί «πρώτη προτεραιότητα» από τον πρωθυπουργό, στη διενεργούμενη διάσκεψη για την κλιματική αλλαγή». Γράφει ο Παντελής Μπουκάλας στην «Καθημερινή». Ο λεκτικός πληθωρισμός (ο οποίος σαν επόμενο σκαλί του θα έχει την «πρώτιστη προτεραιότητα») μάλλον στερεί νόημα παρά προσθέτει. Αν μάλιστα το ίδιο σχήμα έχει χρησιμοποιηθεί κατά κόρον (ακόμα και πέρυσι, λίγο πριν η χώρα παραδοθεί στις «ασύμμετρες» πυρκαγιές, τα ίδια ακούγαμε), τότε οι λέξεις, ξέπνοες από την πολλή χρήση, δεν μπορούν να πείσουν ούτε καν αυτόν που τις αρθρώνει, ο οποίος αρκείται στην όλο και πιο κουρασμένη επανάληψη τους.
Αυτή η επανάληψη, με τα μηδενικά αποτελέσματα είναι που σκοτώνει τις λέξεις και έτσι έχουμε τίτλους πινακίδες και σφραγίδες, που προσπαθούμε με κάθε τρόπο να μη θυμόμαστε. Τι κακό π.χ θα είχε μια λέξη όπως ο «εκσυγχρονισμός» αν δεν είχε ταυτισθεί με την ζοφερή οκταετία Σημίτη; Χιλιάδες λέξεις έχουν φονευθεί από την ανάγκη των πολιτικών να τις χρησιμοποιούν και να πράττουν τα ακριβώς αντίθετα από το νόημα τους. χιλιάδες λέξεις έχουν θυσιαστεί στο βωβό της προπαγάνδας.
Και αν δεν υπήρχαν οι ποιητές, που δοξάζουν τις λέξεις, σήμερα θα συνεννοούμαστε με νοήματα.
Όταν οι ποιητές είναι μακριά δεν υπάρχουν ούτε μήνες ούτε μέρες.

Η αυθάδεια της βεβαιότητας

Κυριακή του άπιστου Θωμά η περασμένη. Και ευκαιρία να ξανασπείρουμε ερωτηματικά, ενισχύοντας την αμφιβολία και την αμφισβήτηση και προξενώντας όσο γίνεται περισσότερο τραύματα στο καταραμένο δόγμα που κυριαρχεί.
Από τα κατακριτέα πρόσωπα της θρησκείας μας ο Θωμάς γιατί ζήτησε να δει, για του λόγου το αληθές. Είχε όμως την ατυχία να πέσει πάνω στο Χριστιανικό δόγμα και στο «πίστευε και μη ερεύνα».
Δυστυχώς τα δόγματα στις μέρες ζουν και βασιλεύουν και οι άπιστοι Θωμάδες βιώνουν την απόλυτη μοναξιά της μειοψηφίας. «Τάγματα ξυπόλυτα μέσα σε σκοτάδια προχωρούν απόλυτα» που τραγουδάει και ο Σαββόπουλος.
Ποια είναι η αλήθεια στην υπόθεση Ζαχόπουλου; Ποιοι κατασπάραξαν τα ομόλογα; Αλήθεια το «άγιο φως» ανάβει εξ ουρανών; Δεν χωράει καμία συζήτηση. Δεν ακούσατε τι είπε ο Τράγκας;
Χρόνια της μεγάλης σιγουριάς, και της μεγάλης αμφισβήτησης, ανάμεσα σε φανατικούς, θύματα της μαζικής πληροφόρησης και απορούντες που κινδυνεύουν να μπουν στο περιθώριο.
Ο αναγκαίος χρόνος για την δημοσιογραφική έρευνα έχει εξανεμισθεί. Προέχει η ταχύτητα και η ακροαματικότητα. Όταν θα χρειασθεί να ανασκευάσουμε δεν είμαστε υποχρεωμένοι πλέον, ούτε για μια ταπεινή συγγνώμη.
Το δόγμα κατέκτησε την Τηλεόραση η οποία με την σειρά της επιβάλει, με έμφαση και στόμφο την σιγουριά που αναζητεί το αλαλαζον κοινό της,
«Η αμφιβολία δεν δολοφόνησε ποτέ, κανένα», γράφει σε ένα χρονογράφημα ο Νίκος Δήμου. «Η πίστης όμως…Πόσες Νύχτες (και μέρες ) του Αγίου Βαρθολομαίου στην ιστορία των ανθρώπων… Όταν γίνονται απόλυτες οι ιδέες είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της ζωής. Αλλά όχι μόνο της ζωής. Ακόμα και της γνώσης, της εμπειρίας, της απόλαυσης. Η επιστήμη προχωράει μόνο με την απορία και την αμφισβήτηση - ποτέ με το δόγμα. Ο δογματικός είναι τυφλός και κουφός άλλα και ακαμάτης. Δεν προσλαμβάνει παρά μόνο αυτά που του επιτρέπει η ιδεοληψία του. Ούτε απολαμβάνει - γιατί το συνηθέστερο παρεπόμενο του δογματισμού είναι ο πουριτανισμός. Πότε θα φτάσουμε στα σχολεία να διδάσκεται η αμφιβολία; Γιατί έχει περισσεύσει η αυθάδεια της βεβαιότητας. Πιο σεμνά πιο ταπεινά συνάδελφοι! Είναι τόσο εύκολο να καβαλήσουμε τον κάλαμο»
Εδώ λοιπόν στην τελευταία σελίδα αριστερά, που πολλές φορές διαφωνεί με το υπόλοιπο φύλλο, θα σπέρνουμε όσο μπορούμε ερωτηματικά, σε ένδειξη συμπαράστασης για τους άπιστους Θωμάδες

.