Ταξίδι από χαρτί

Ήρθε ξαφνικά, τότε που υπηρετούσα τη θητεία μου στον Έβρο, μέσα σ’ εκείνη τη σιωπή της μεθορίου, όπου ο χρόνος κυλά αλλιώς, βαριά και αργόσυρτα. Δεν ήταν ποίημα, ήταν η ανάσα που έμαθα να κουβαλώ ως φυλαχτό. Δεν γεννήθηκε από τέχνη, αλλά από ανάγκη, μια αυθόρμητη απόπειρα να στεγαστεί το άρρητο μέσα σε λίγες λέξεις. Από τότε με επισκέπτεται στις δύσκολες στιγμές, όταν η πίκρα ή η οργή ζητούν καταφύγιο. Έρχεται αθόρυβα, σαν μνήμη που αρνείται να χαθεί.

«Ανάσκελα προσκέφαλο η άμμος / τα μάτια όπου και να κοιτάξουνε γαλάζιο / χίλια χρώματα ο Ήλιος μέσα από ένα δάκρυ φαίνεται / Απαλή μουσική των κυμάτων ήχος / και ένα καράβι χάρτινο μου φαίνεται».

Λίγες λέξεις μονάχα, η αδέξια γραφή ενός νεαρού που πίστευε ακόμη ότι η ποίηση είναι παιχνίδι. Τότε δεν ήξερα τι έγραφα, νόμιζα πως ήταν ποίημα. Σήμερα ξέρω πως ήταν κάτι πιο επίμονο: ένας ψίθυρος που ρίζωσε μέσα μου. Και κάθε φορά που όλα σκοτεινιάζουν, επιστρέφει η ίδια βεβαιότητα: «Χάρτινο είναι το καράβι».

Και ξαφνικά όλα γίνονται αθώα. Όλα είναι εύθραυστα, πρόσκαιρα, και γι’ αυτό πολύτιμα. Το χάρτινο καράβι δεν ταξιδεύει για να κατακτήσει λιμάνια, αλλά για να θυμίζει την αξία της πορείας. Όπως θα έλεγε ο Καβάφης, η ουσία βρίσκεται στο ταξίδι, όχι στον προορισμό. Και όπως ο Καμύ μας υπενθυμίζει, ο ήλιος της ύπαρξης μπορεί να καίει, αλλά μέσα στο φως του μαθαίνουμε να συνεχίζουμε.

Τα τραύματα δεν χάνονται, σφραγίζουν τη μνήμη σαν ουλές που μιλούν, όπως ο Ελύτης διέκρινε στο «φως που καίει και ανασταίνει». Κι όμως, μέσα σε κάθε πληγή επιστρέφει το χάρτινο καράβι. Μικρό, αδύναμο, σχεδόν γελοίο απέναντι στη θάλασσα κι όμως πιο αληθινό από κάθε ατσάλινο σκαρί. Γιατί κατοικεί στο όνειρο, κι εκεί βρίσκεται η μόνη αντοχή.

Το χάρτινο καράβι δεν αναιρεί τον πόνο, τον μεταμορφώνει. Μας θυμίζει πως η ζωή δεν μετριέται με τις πληγές που κουβαλάμε, αλλά με το θάρρος να ρίχνουμε στο νερό τα πιο εύθραυστα όνειρα. Γιατί μόνο ό,τι μπορεί να διαλυθεί δικαιούται να ονομαστεί αληθινό ταξίδι. 

Άνθρωπος χωρίς χολή

Εγώ είμαι αυτός. Δυο μέρες μετά την αφαίρεση της χολής μου, θα έπρεπε να αισθάνομαι ελαφρύτερος. Μου πήραν λέει, το όργανο που αποθηκεύει την πίκρα κι έτσι δεν δικαιούμαι να θυμώνω. Ωστόσο, αρκεί μια βόλτα στην πόλη για να καταλάβεις πως δεν χρειάζεσαι χολή για να εξοργιστείς. Αρκεί να δεις τον δημόσιο χώρο να συρρικνώνεται, αρκεί να βρεθείς σε δρόμο που μετατρέπεται σε αδιέξοδο από το κυκλοφοριακό, αρκεί να κοιτάξεις μια οικογένεια που ψάχνει στέγη και βρίσκει μόνο ενοίκια απαγορευτικά.

Οι φίλοι μού λένε πως είναι ευλογία. «Θα γράφεις πια με μέλι», με διαβεβαιώνουν. Μα εγώ αναρωτιέμαι, τι αξία έχει το μέλι όταν δεν έχει προηγηθεί το φαρμάκι; Η ζωή δεν είναι γλυκιά επειδή είναι γλυκιά, αλλά επειδή γεύτηκες και την πίκρα της. Κι αν μου στέρησαν την αποθήκη της πίκρας, μήπως με καταδίκασαν να δω τον κόσμο μέσα από ένα φίλτρο παραπλανητικής καλοσύνης;

Η ιατρική μού στέρησε το δικαίωμα στην πικρία, η πραγματικότητα όμως επιμένει να το επιστρέφει με τόκο. Μου λένε ότι τώρα θα γράφω πιο ήρεμα, πιο γλυκά. Αλλά πώς να μιλήσεις γλυκά , για απορρίμματα που στοιβάζονται, για υπηρεσίες που σε ταλαιπωρούν; Μια πόλη σαν καρτ-ποστάλ, μα με ρωγμές που δεν κρύβονται ούτε από τον πιο ευγενικό φακό. Η χολή μπορεί να βγήκε από μέσα μου, αλλά οι αφορμές για οργή ξεφυτρώνουν παντού

Κι όμως, υπάρχει και η άλλη εκδοχή, ίσως έγινα «καλύτερος άνθρωπος». Ίσως να χαμογελώ στον οδηγό που με κλείνει, στον γείτονα που φωνασκεί, στον πολιτικό που υπόσχεται. Μια Κέρκυρα χωρίς χολή, ήρεμη, μειλίχια, χαμογελαστή. Μόνο που τέτοια πόλη δεν είναι ζωντανή, είναι ταριχευμένη.

Η αλήθεια είναι πως η χολή αφαιρέθηκε, αλλά η πίκρα δεν χάνεται. Απλώς μετακομίζει: στο βλέμμα, στη σιωπή, στο μελάνι. Γιατί το πικρό είναι μνήμη και χωρίς μνήμη δεν υπάρχει ούτε κριτική, ούτε αλλαγή.

Αν τα κείμενά μου φαίνονται γλυκύτερα, μην ξεγελαστείτε. Η γλύκα είναι η βιτρίνα. Από κάτω κυλάει κανονικά η ίδια ειρωνεία , αθάνατη, ανθεκτική, πρόθυμη να υπενθυμίζει πως η πόλη συνεχίζει να μας σερβίρει χολή, ακόμη κι όταν μας την έχουν αφαιρέσει. 

Σκονισμένες μετακομίσεις

Μια μετακόμιση δεν είναι ποτέ απλή υπόθεση. Δεν αφορά κουτιά και φορτηγά, είναι ένα κρυφό μνημόσυνο, μια ανασκαφή στο ίδιο μας το παρελθόν. Κάθε αντικείμενο που κρατάω με κοιτάζει σαν παλιός γνώριμος και με ρωτά: «Εγώ τι ήμουν στη ζωή σου; Μνήμη ή βάρος;»

Τα πράγματα δεν είναι ουδέτερα. Στην αφή τους κρύβεται μια μικρή προδοσία. Τα αγοράσαμε για να γεμίσουν το κενό, κι εκείνα το έκαναν ακόμα πιο βαθύ. Σαν να σβήνεις τη δίψα με θαλασσινό νερό. Κι έτσι, η λατρεία της ύλης έγινε τρόπος να ξεγελάμε την ανεπάρκεια της ψυχής μας.

Τα δικά μου, πάντως, έχουν αποφασίσει: θα καταλήξουν στη χωματερή. Και μάλιστα θα ταξιδέψουν κιόλας, στην Κοζάνη ή στα Γιάννενα. Άγνωστο ακόμα. Τα πράγματά μου, κάνουν καλύτερα ταξίδια από μένα. Ειρωνεία της τύχης: εκείνα πάνε εκδρομή κι εγώ μένω να λογαριάζω το κενό.

Η απουσία δεν μπαίνει σε χαρτοκιβώτια. Είναι βλέμμα που λείπει, φωνή που σίγησε. Η Γιουρσενάρ μιλά για την παρουσία που βαραίνει σαν μέταλλο και την απουσία που διαστέλλεται ως το σύμπαν. Ο Μπαρτ θυμίζει ότι το αντικείμενο του πόθου είναι πάντα απόν. Εγώ το λέω πιο απλά: τα πράγματα μένουν, οι άνθρωποι φεύγουν. Κι αυτό δεν χωράει σε καμία συσκευασία.

Κι όμως, συνεχίζουμε να αγοράζουμε προσχήματα. Τηλέφωνα που υπόσχονται συντροφιά και μας χαρίζουν μοναξιά με Wi-Fi. Αυτοκίνητα που διαφημίζουν ελευθερία και μας παραδίδουν στο μποτιλιάρισμα. Μικρά θαύματα για μεγάλα κενά. «Σύννεφο με προκαταβολή, καταιγίδα σε δόσεις», φωνάζει η αγορά.

Η μόνη καταιγίδα που αξίζει είναι εκείνη που αναγκάζει δύο ξένους να μοιραστούν την ίδια ομπρέλα. Αλλά ποιος τολμά σήμερα να σταθεί κοντά χωρίς προσχήματα;

Δεν μας βαραίνουν τα πράγματα που κουβαλάμε. Μας βαραίνουν όσα λείπουν. Και η μόνη αληθινή μετακόμιση είναι από την αυταπάτη στην αλήθεια. Από τη σκόνη των αντικειμένων στο βλέμμα του άλλου.

Γιατί, στο τέλος, ό,τι δεν αγοράζεται είναι το μόνο που αξίζει. 

Το βλέμμα που δεν έσβησε

 

Έσβησε σήμερα ο Ρόμπερτ Ρέντφορντ, κι όμως μοιάζει σαν να μην χωράει στο σκοτάδι της απουσίας. Γιατί οι μεγάλοι ηθοποιοί δεν πεθαίνουν, μένουν να κατοικούν στις μνήμες μας, σαν φωτεινές εικόνες που αναπνέουν ακόμα, βλέμματα που δεν κλείνουν ποτέ, ρόλους που γίνονται κομμάτι της δικής μας ζωής.

Μας χάρισε "Τα καλύτερά μας χρόνια" και μάθαμε ότι ο έρωτας είναι ταυτόχρονα θρίαμβος και πληγή, ένα αποτύπωμα που δεν χάνεται. Μας πήγε "Πέρα από την Αφρική", κι ήταν σαν να μας έδειχνε με το βλέμμα του την άγρια ομορφιά της νοσταλγίας. Μας δοκίμασε με μια "Ανήθικη Πρόταση", φανερώνοντας την εύθραυστη γραμμή ανάμεσα στην επιθυμία και την απώλεια.

Και ύστερα, εκείνος ο ατίθασος Σάντανς Κιντ, στο πλευρό του Μπούτς, που έτρεχε με το άλογο προς το άγνωστο. Το χαμόγελό του μια υπόσχεση ότι η ελευθερία αξίζει κάθε κίνδυνο. Στο The Sting η γοητεία του έγινε τέχνη της επιβίωσης, ενώ στο "Όλοι οι άνθρωποι του Προέδρου" η φωνή του αναδύθηκε ως ύμνος στη δημοκρατία και στην αναζήτηση της αλήθειας. Γιατί ο Ρέντφορντ δεν υπήρξε μόνο ηθοποιός, αλλά και πολίτης, πίστεψε στη δύναμη της διαφάνειας, στήριξε τις ανεξάρτητες φωνές, υπερασπίστηκε την ελευθερία της έκφρασης.

Δεν ήταν απλώς μια όμορφη μορφή, ήταν ένας ποιητής του σινεμά, ένας αφηγητής του ανθρώπινου πάθους, ένας δημιουργός που έμαθε να παντρεύει το φως με την αλήθεια.

Σήμερα το πανί σκοτεινιάζει, κι όμως, το βλέμμα του παραμένει ανοιχτό, εκείνο το βλέμμα που μιλούσε χωρίς λόγια και άφηνε μέσα μας μια σπίθα αιώνια. Γιατί το φως δεν χάνεται, απλώς αλλάζει θέση, για να συνεχίσει να μας φωτίζει από αλλού. 

Προηγμένα κινητά, παρωχημένα μυαλά

Η Ιστορία, εξαντλημένη από τις διαδοχικές υποσχέσεις προόδου, γυρίζει πίσω. Όχι με βήματα αργά, αλλά με ορμή, σαν να έχει αποφασίσει ότι το μέλλον δεν την αφορά. Κάποτε έγραφε με αίμα και ιδανικά, σήμερα γράφει με emojis. Κι όμως, πίσω από τις οθόνες των «έξυπνων» συσκευών, ο κόσμος γίνεται όλο και πιο αμήχανα ηλίθιος. Μπροστά της στήνονται οι ουρανοξύστες της τεχνολογίας, μα πίσω ακούγονται τα βήματα της ίδιας μας της βαρβαρότητας. Ο εγωισμός που κατακλύζει την πολιτική λειτουργία, γίνεται οδηγός αυτής της πορείας και το αποτέλεσμα θυμίζει περισσότερο κατάρρευση παρά εξέλιξη.

Δεν είναι οπισθοδρόμηση οι πόλεμοι που αναβιώνουν, οι φανατικοί που μετατρέπουν την πίστη σε όπλο θανάτου; Δεν είναι οπισθοδρόμηση η τηλεοπτική φτήνια που πλασάρεται ως ψυχαγωγία, η ανεργία που καταπίνει γενιές, η φύση που ασθενεί από τη δική μας αδιαφορία; Δεν είναι οπισθοδρόμηση η εκπαίδευση που ζητά παπαγαλία, η υγεία που κοστολογείται, οι πόλεις που βουλιάζουν στα σκουπίδια τους; Δεν είναι οπισθοδρόμηση ο ρατσισμός που βαφτίζεται «πατριωτισμός», οι κοινωνικές παροχές που γκρεμίζονται, οι άνθρωποι που πεινούν και διψούν.

Την ίδια στιγμή η τεχνολογία καμαρώνει: καινούργια μοντέλα κινητών, νέες εκδόσεις αυτοκινήτων, όλα πιο «έξυπνα». Μόνο ο άνθρωπος μένει στάσιμος. Το λογισμικό του νου παραμένει παλιό, με τα ίδια λάθη να φορτώνονται ξανά και ξανά στη μνήμη.

Οι πραγματικές ανάγκες είναι απλές και γυμνές. Καθαρός αέρας που δεν μετριέται σε δείκτες. Νερό που δεν πωλείται σε πλαστικό. Παιδεία που γεννά σκέψη, όχι υπηρέτες. Υγεία που βλέπει τον άνθρωπο, όχι τον πελάτη. Αυτά είναι το αληθινό μέτρο της εξέλιξης, κι όχι η ταχύτητα σύνδεσης στο διαδίκτυο.

Το βράδυ δεν χρειαζόμαστε οθόνες που μας νανουρίζουν. Χρειαζόμαστε φωνές που θέτουν ερωτήματα, που κρατούν ζωντανό το όνειρο. Γιατί χωρίς όνειρο, ο άνθρωπος καταντά εξάρτημα μέσα στο ίδιο του το κινητό.

Κι αν οι άλλοι βγάζουν φωτογραφίες, ας αφήσουμε τα δικά μας κινητά να βγάζουν κραυγές. Είναι οι μόνες που μπορούν ακόμη να μας ξυπνήσουν. 

Δύο κόσμοι, μια επιλογη

 

Στον αχανή στίβο των λέξεων και 

των εικόνων, η μάχη έχει ήδη αρχίσει. Κάθε φράση μπορεί να χτυπήσει ή να σώσει. Κάθε ανάρτηση να σε οδηγήσει στην πλευρά του φωτός ή στο σκοτάδι. Δύο κόσμοι συνυπάρχουν μέσα σε έναν και η επιλογή είναι μόνο δική σου.

Ο νέος στίβος των μαχών είναι η επικοινωνία. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ανέτρεψαν τα παλιά οχυρά της πληροφορίας και ύψωσαν μια απέραντη, ανοιχτή πολιτεία, όπου η φωνή του καθενός μπορεί να ηχήσει, να συντονιστεί ή να χαθεί στον θόρυβο.

Κι όμως, παντού, οι δυνάμεις του καλού και του κακού μονομαχούν αδιάκοπα. Το νέο στοιχείο είναι η συμμετοχή. Δεν είμαστε πια μόνο θεατές, γινόμαστε συμμέτοχοι, δημιουργοί μιας ζωντανής υφής, όπου κάθε λέξη μπορεί να σώσει ή να πληγώσει.

Δύο κόσμοι συνυπάρχουν μέσα σε έναν, ο έξω και ο μέσα. Και η ίδια η επιλογή γίνεται μάχη. Σε ποια πλευρά θα σταθούμε;
Η ευκολία του μέσου μάς αποπροσανατολίζει. Μια βιαστική φράση, μια πρόχειρη ανάρτηση, κι η γνώμη μας χάνεται, παραδίνεται στον αδηφάγο ρυθμό της στιγμής. Δεν φταίει το μέσο. Το μέσο ανοίγει δρόμους, εκδημοκρατίζει τη φωνή, προσφέρει εργαλεία. Το ζήτημα είναι η χρήση, οι χρήστες γίνονται άλλοτε οδηγοί, άλλοτε παγίδες, όπως στον πραγματικό κόσμο.

Εδώ διάλεξα να μείνω και να πολεμήσω. Καθημερινά παρατηρώ πού κυλούν τα ρυάκια της σύγχρονης γραφής, πώς ένα απλό νήμα λόγου μεταμορφώνεται σε πολύτιμο ύφασμα, κεντημένο με εικόνες, μουσικές και βίντεο. Το διαδίκτυο με οδηγεί αλλιώς, με υποχρεώνει να γράφω διαφορετικά, να πλέκω υπερκειμενικότητα, να δίνω φως και ήχο στις λέξεις.

Κι ενώ οι μαζικές φόρμες αφαιρούν βάθος από τη γλώσσα, στα εφήμερα κηπάρια του Δικτύου ανθίζει μια τέχνη σαγηνευτική, ερεθιστική, τεντωμένη στα κόκκινα του νου. Κάθε μέρα εδώ ξαναμαθαίνω: η γλώσσα δεν πεθαίνει, μεταμορφώνεται, κι εμείς μαζί της.

Αυτός είναι ο στίβος των καιρών. Η μάχη της επικοινωνίας δεν δίνεται με λόγια, δίνεται με επιλογές. Και πριν υψώσουμε αφορισμούς, ας κάνουμε το ουσιαστικότερο: ας διαλέξουμε πλευρά. 

Το χώμα θυμάται...

Να προσέχουμε πού πατάμε. Γιατί το χώμα θυμάται κι εμείς, δυστυχώς, ξεχνάμε. Ξεχνάμε ότι κάποτε θέλαμε να αλλάξουμε τον κόσμο. Σήμερα περιοριζόμαστε στο να σώσουμε τα κουφάρια των συνηθειών μας. Μια μεσαία ηλικία, ατομική και συλλογική, που πατάει με το ένα πόδι στο χθες και με το άλλο σε ένα αύριο που δεν θέλει να τολμήσει. Κι έτσι το μόνο που κατορθώνουμε είναι να σκοντάφτουμε στο παρόν.

Εμείς οι «παλιοί των ημερών» μάθαμε να λέμε στους νεότερους: «Προχωρήστε, αλλά όχι έτσι». «Αλλάξτε, αλλά με μέτρο». Λόγια σαν μικρά φρένα στην ορμή τους, σαν πολιτικοί που ευλογούν την αλλαγή και ταυτόχρονα ψηφίζουν τη στασιμότητα. Στην ουσία, υπερασπιζόμαστε όχι αξίες, αλλά τις καρέκλες μας. Κι ύστερα βαφτίζουμε την αδράνεια «σοφία».

Τα όνειρα; Στο πατάρι, σε χαρτόκουτα με παλιά λογότυπα. Τα κρύψαμε εκεί, για να μην μας χαλάσουν την τάξη. Κάποτε ίσως τα βρουν οι επόμενοι, όπως βρίσκουν στα αρχεία της πολιτείας ξεχασμένα σχέδια ανάπτυξης, μεταρρυθμίσεις που δεν έγιναν ποτέ, μεταπολιτευτικές υποσχέσεις που σκούριασαν. Τα όνειρα είναι πιο ασφαλή στη σκόνη, λέμε, παρά στο ρίσκο της ζωής.

Η ευτυχία, όμως, δεν χαρίζεται σε όσους ξαπλώνουν στη σκιά και περιμένουν «κάτι να αλλάξει». Είναι στροφή σε ανηφόρα: θέλει ανάσα, ιδρώτα, και κυρίως την απόφαση να μην κοιτάς πίσω. Αλλά εμείς μάθαμε στην ακινησία. Σαν πόλη που γκρινιάζει για την εγκατάλειψη και ταυτόχρονα βάζει τρικλοποδιές σε κάθε σχέδιο ανανέωσης.

Το παράπονο, τελικά, δεν είναι από τους άλλους, είναι από εμάς που δεν τολμήσαμε. Η μεσαία ηλικία είναι πολιτική κατάσταση: μια κοινωνία που δεν θέλει να αφήσει τη θέση της ούτε να προχωρήσει. Και το πιο επικίνδυνο; Ότι υπερασπίζεται με πάθος όχι την ελπίδα, αλλά τη μιζέρια της.